Als er te weinig wind of zon is, kunnen gascentrales bijspringen. Maar in tussentijd staan ze vaak stil, waardoor ze onrendabel zijn. Energiebedrijven als RWE overwegen ze te sluiten, want het Rijk wil niet meebetalen. ‘Een dag geen stroom is nog veel duurder.’
is economieredacteur voor de Volkskrant en sinds 2021 specialist op het gebied van de energietransitie.
‘Kijk’, zegt Marinus Tabak (42), en hij wijst naar het venster op de negentiende verdieping van het kantoor van RWE: een weidse blik op de Utrechtse ommelanden. ‘Je kunt vanaf hier de Amercentrale zelfs zien.’ De Amer in Geertruidenberg is een voormalige kolencentrale van RWE die sinds januari volledig op biomassa draait. De waterdamppluim is bijna 50 kilometer verderop zichtbaar.
Tabak is bij het energieconcern verantwoordelijk voor alle installaties die elektriciteit produceren en overziet vanuit het Utrechtse kantoor het Nederlandse speelveld.
Naast biomassacentrales heeft RWE in Nederland vijf gascentrales. Die spelen een belangrijke rol in de energietransitie, omdat ze heel snel kunnen bijspringen als er geen elektriciteit van zon of wind beschikbaar is.
Maar ze geven RWE ook kopzorgen. Want nu er steeds meer duurzame energie komt (ruim de helft van de elektriciteit was vorig jaar al groen en het aandeel stijgt snel), staan gascentrales vaker stil. Dat maakt ze onrendabel.
Concurrent EPNL dreigde onlangs al een gascentrale definitief uit te zetten. Dit bedrijf wil dat het Rijk betaalt om gascentrales in de lucht te houden zodat ze kunnen bijspringen als er te weinig stroom is.
Energieminister Sophie Hermans ziet er weinig in, omdat dat te duur is. Een riskante houding van de minister, vindt Tabak.
Waarom? Volgens netbeheerder Tennet zijn er voorlopig genoeg gascentrales.
‘Ze vergeten dat al die installaties ouder worden en meer onderhoud vragen. Na elke tienduizend uur is een dure revisie nodig, die 50 miljoen euro kost. Je kunt dus vier jaar draaien en nauwelijks onderhoudskosten hebben. Dan verdien je geld. Tot je moet reviseren.
‘Wij kijken daar nu naar: is deze investering nog wel rendabel? Ik voorspel dat er de komende tijd veel meer gascentrales zullen verdwijnen dan nu wordt gedacht. Ook van ons.’
Welke?
‘Dat kan ik nog niet zeggen.’
Als er te weinig stroom is, wordt de elektriciteitsprijs extreem hoog. Dat zagen we in november al, toen het nauwelijks woei en de hemel grijs was. In de toekomst zijn op zulke momenten stroomprijzen mogelijk van een tientje per kilowattuur. Dan verdient u goudgeld aan uw gascentrales.
‘Juist vanwege die potentieel hoge stroomprijzen wordt nu al gesproken over een maximumprijs. Als zo’n prijsplafond er komt, is onze businesscase weg. Je kunt het best aan de markt overlaten, maar dan moet je ook af en toe absurd hoge prijzen accepteren.’
Dat willen we niet als samenleving.
‘Terecht, denk ik. Elektriciteit is essentieel. Daarom hebben alle landen om ons heen zo’n systeem waarbij de overheid betaalt.’
Dat kost jaarlijks honderden miljoenen tot miljarden euro’s, zegt minister Hermans.
‘Een dag geen stroom is nog veel duurder. Vergelijk het met een brandverzekering. Brandweerlieden krijgen maandelijks loon betaald, terwijl ze misschien niet elke dag staan te blussen. De gascentrales zijn als onze brandweer: als je ze nodig hebt, moeten ze er zijn. Dat heeft zijn prijs.
‘Ik wil waarschuwen dat we ons ten onrechte veilig wanen. Zoals we ook heel lang geen aandacht hadden voor netcongestie. Dat had helemaal niet zo’n crisis hoeven te worden, als we eerder hadden ingegrepen.’
Het Nederlandse energiesysteem verandert de laatste jaren sterk, ook bij het van oorsprong Duitse RWE, dat lange tijd te boek stond als Europa’s vieze fossiele reus. Dat beeld is niet terecht meer, vindt Tabak. ‘Tot 2030 steken we tientallen miljarden euro’s in de energietransitie.’
Daarover gesproken, het gaat niet echt lekker: netcongestie, dure energie, problemen met de aanbesteding van offshorewindparken…
‘Welnee, het is juist een succesverhaal. Neem het Energieakkoord uit 2013, waarin is afgesproken dat de Noordzee het werkpaard wordt van de energietransitie. En kijk nu: wind op zee is een megasucces. Net als zonne-energie. Op elk vlak is geleverd wat is beloofd. Prachtig.’
Dit zijn successen uit het verleden. Nu lopen veel zaken uiterst stroef. Hoe verklaart u dat?
‘Iedereen trekt zich terug in zijn eigen hoekje, de overheid en het bedrijfsleven. We praten óver elkaar in plaats van met elkaar, zoals tien jaar geleden.’
Waarom is die saamhorigheid verdwenen?
‘De overheid is zich anders gaan gedragen. Op zeker moment zei het kabinet: we gaan op tonnenjacht. Er moest zoveel mogelijk CO2 worden bespaard. Dus moesten kolencentrales dicht. Dat is een eendimensionale aanpak, terwijl de energietransitie juist vraagt om een integrale benadering, zoals eerder wel gebeurde.’
Over de gedwongen sluiting van zijn twee kolencentrales heeft RWE een rechtszaak aangespannen tegen de staat. Het energieconcern wil een schadevergoeding van 1,4 miljard euro, een eis die in eerste instantie door de rechter is afgewezen. Nu staan beide partijen in hoger beroep tegenover elkaar.
U pleit voor meer samenwerking. Intussen voert u een rechtszaak tegen de overheid over de gedwongen sluiting van uw kolencentrales.
‘Lange tijd is door de politiek gezegd dat nieuwe, efficiënte kolencentrales een belangrijke rol spelen in het energiesysteem, eventueel samen met CO2-afvang. Wij bouwen ze op verzoek van de overheid, en vervolgens moeten ze dicht. Zonder enige vorm van overleg. Dat is onnavolgbaar.
‘Let wel, het plan voor de bouw van de kolencentrale in de Eemshaven ontstond in 2006, hetzelfde jaar dat Poetin voor het eerst de gaskraan naar Oekraïne dichtdraaide. Kolencentrales werden gezien als een noodzakelijk onderdeel van het energiesysteem. Als je daar nu anders over denkt, prima. Maar wij vinden dat wij dan niet als enige voor de schade moeten opdraaien.’
Tabak herpakt zich. ‘Ik wil niet alleen maar mopperen. Er wordt veel te veel gezeurd over wat er allemaal niet goed gaat. Terwijl de energietransitie zo’n positief verhaal is. Maar we moeten wel blijven samenwerken.’
Hoe groot acht u de kans dat de Eemscentrale over vier jaar nog draait?
‘Ik sluit niet uit dat we in 2030 een vergelijkbaar paniektelefoontje krijgen als van Rob Jetten (energieminister in het vorige kabinet, red.) tijdens de energiecrisis: of we de kolencentrales alsjeblieft weer even aan wilden zetten, omdat er niet genoeg elektriciteit is.’
Als hij straks nog draait, doet hij dat op biomassa. Die brandstof is lang niet zo groen als gedacht.
‘Veel argumenten tegen biomassa slaan nergens op.’
Om er een paar te noemen: je sleept enorme hoeveelheden hout vanuit de VS over de zee om ze hier te verbranden. Nederland verbruikt daarmee veel meer dan bossen kunnen produceren als elk land biomassacentrales zou bouwen.
‘Je voert nu precies het rijtje drogredenen aan dat we heel vaak horen. Als iedereen biomassa verstookt zoals Nederland wil doen, is er niet genoeg. Dat klopt. Maar niet iedereen gaat dit doen, want niet iedereen heeft diepzeehavens die nodig zijn voor het transport.
‘Ten tweede: we slepen van alles over de hele wereld. Waarom zou dat niet mogen met biomassa? Kijk ook even naar de impact. Sommigen zeggen: je moet de biomassa oogsten in de regio. Prima. Maar 100 kilometer transport per truck heeft net zo’n grote CO2-impact per ton, als de oceaan over met een enorm schip. Dus in de buurt halen is niet efficiënter.
‘Bovendien worden die productiebossen professioneel beheerd. Wie zijn wij om de Amerikanen te vertellen dat ze het niet goed doen? Dat is absurd.’
Waarom lukt het u dan niet het ministerie te overtuigen hoe goed biomassa is?
‘Ik denk dat ze in hun hart weten dat het een goed idee is. Ze kennen de cijfers. Maar het is een politiek lastig verhaal. Dus is het makkelijker te zeggen dat biomassa fout is.’
En de uitstoot van schadelijk fijnstof en stikstofoxiden?
‘Dat is precies waarom je een grote installatie moet bouwen. De centrale in de Eemshaven kostte 3 miljard euro. 1 miljard daarvan ging naar een rookgassenreiniger. Als mensen barbecueën, is de uitstoot groter.’
Niet zoals het zou moeten: wereldwijd verdwijnt er nog altijd meer bos dan erbij komt, ondanks alle goede voornemens.
We hebben het nu vooral over klassieke stroomproductie, met centrales. U steekt al veel geld in windparken op zee. Waarom niet alle ballen daarop?
‘Dat doen we. Ongeveer 90 procent van onze investeringen gaat naar hernieuwbare energie, waaronder offshorewind. We steken echt onze nek uit, het zijn financieel riskante projecten. Maar Nederland wordt een steeds lastiger verhaal.
‘De investeringen zijn extreem hoog en de opbrengst steeds onzekerder. De risico’s groeien, daar moet de overheid iets mee. Anders krijg je dezelfde situatie als onlangs in Denemarken, waar niemand zich meldde voor een nieuw, groot offshorewindpark.’
Ook in Nederland daalt de animo. Halen we de doelen voor offshorewindstroom in 2031?
‘In het grote geheel maakt het niks uit of we 2031 halen. Als het wat later wordt, is dat ook prima. Zolang de doelen maar blijven staan.
‘Toen ik in de Verenigde Staten studeerde voor petroleum engineer, zei mijn Amerikaanse hoogleraar: het Groninger gasveld is God’s gift to the Dutch. Dat verbaasde me, dat hij dat zei. Ik bedacht me: verrek, wij zijn het Qatar van West-Europa.
‘Nu is het Groninger veld dicht en hebben we een enorm stuk van de Noordzee. Vergelijk dat eens met Duitsland, dat maar een flardje heeft, of België. Wij hebben – whap! – een enorme lap zee. Dat is een gouden kans. Opnieuw een cadeau aan het Nederlandse volk.’
Geselecteerd door de redactie
Source: Volkskrant