Ergens tussen de 1,4 en 1,1 miljoen jaar geleden viel in het huidige Noord-Spanje een oermens in een natuurlijke holte in de grond. Nu hebben archeologen een stuk van zijn (of haar) gezicht teruggevonden: de vroegst bekende mens van West-Europa.
Maarten Keulemans is wetenschapsredacteur bij de Volkskrant, gespecialiseerd in klimaat en microleven.
Het ‘gezicht’, een stukje bot niet groter dan een handpalm, bewijst dat Europa in de oude steentijd niet een kille, onbewoonde uithoek van de wereld was die pas vrij laat bevolkt raakte, zoals wetenschappers lang dachten.
Sterker nog, het gezicht lijkt sterk op dat van Homo erectus, de klassieke oermens met de zware wenkbrauwen en het lage voorhoofd. Dat zou betekenen dat West-Europa in de oertijd werd bewoond ‘door ten minste twee soorten mensen’, aldus de Spaanse ontdekkers, in vakblad Nature.
‘Dit is een belangrijk stuk’, vindt ook Fred Spoor van het Natural History Museum in Londen, zelf niet betrokken bij de opgraving. ‘Een jaar of dertig geleden was er in ons veld veel discussie, omdat we in Europa eigenlijk nooit menselijke sporen vonden ouder dan een half miljoen jaar. Maar nu is dat beeld volledig veranderd.’
Het gezichtsbot werd twee jaar geleden ontdekt in een door een spoorlijn doorkliefde laag afzettingen genaamd Sima del Elefante (‘Olifantsgat’), een natuurlijke put waarin veelvuldig dieren en dus ook mensen belandden. ‘We documenteren een tot dusver onbekend volk in Europa’, aldus onderzoeker Maria Martinón eerder deze week op een besloten persconferentie.
Lang hebben archeologen zich het hoofd gebroken over de vraag waarom Europa in de oude steentijd zo ‘leeg’ leek. Smeer de geschiedenis van de mens uit over een etmaal, vanaf het rechtop lopende Afrikaanse aapje ‘Lucy’ zo’n 3,2 miljoen jaar geleden tot nu, en de eerste mensachtigen ontstaan rond 6 uur ’s ochtends. Rond half 11 ’s ochtends leefden er al oermensen in Georgië, tegen het middaguur uur trokken de eerste groepen Azië in.
Maar in Europa begint de echte bewoning pas rond 7 uur ’s avonds, was lang het idee. Kennelijk vonden oermensen Europa te koud, te afgelegen, of allebei. Of misschien hadden archeologen gewoon nog niet op de juiste plek gezocht.
Het gezicht lost dat raadsel nu deels op. Een paar honderd meter verderop vonden archeologen al resten van een wat modernere menssoort, van zo’n 800- tot 900 duizend jaar oud (rond half 6 ’s avonds, in ‘etmaaltijd’). En in 2008 vonden archeologen een stukje onderkaak met enkele tanden erin, en later een vingerkootje, allemaal ouder dan een miljoen jaar (’s middags tegen vieren).
Maar de nieuwe ontdekking ligt nog wat dieper en is dus ouder: zo ergens rond theetijd, tussen half 2 en half 4 ’s middags. Dat is al meer in lijn met de aanwezigheid van oermensen in Georgië en Azië. Bovendien lukt het nu voor het eerst om iets te zeggen over om welke menssoort het ging. Niet Homo antecessor in elk geval, de voorloper die men verderop opgroef.
De oer-Europeanen zullen in kleine, rondtrekkende groepjes hebben geleefd, in een wat koeler klimaat dan nu, met halfopen bossen en graslanden. Ze leefden van het verzamelen van planten en vruchten, en de jacht op oerherten en bizons. Waar ze vandaan kwamen, is onduidelijk. Niet in de laatste plaats omdat er op de ‘looproute’ vanuit het Midden-Oosten naar Spanje nauwelijks aanwijzingen voor menselijke aanwezigheid zijn.
Via zee overgestoken uit Afrika misschien? Zeg nooit nooit, vindt Spoor. Een halve wereldbol verderop wist Homo erectus rond dezelfde tijd immers ook het Indonesische eiland Flores te bereiken, en niemand begrijpt hoe. Maar anderzijds is er nooit bewijs gevonden dat bijvoorbeeld de neanderthaler (ca. 100 duizend tot 35 duizendjaar geleden) de Middellandse Zee is overgestoken. ‘Terwijl die vanaf Gibraltar letterlijk Afrika kon zien liggen’, zegt Spoor.
Nog zo’n raadsel: wat er van de oermensen is geworden. ‘Het is speculatie, maar het kan best dat ze een tijdje in Europa woonden, en weer wegtrokken of uitstierven toen het klimaat verslechterde’, oppert Spoor. In plaats van een tochtige uithoek die je als fatsoenlijk oermens uit Afrika liever links laat liggen, zou Europa een populaire bestemming geweest kunnen zijn, die tussen de ijstijden door keer op keer bewoond raakte.
De bewoners van 1,4 tot 1,1 jaar geleden (tussen half 2 en 4 uur ’s middags) waren een slag apart, beschrijven de Spanjaarden aan de hand van allerlei details van het bot. Beslist geen moderne mens, met dat grote gezicht en een nogal vooruitstekende mond. Maar ook weer geen typische Homo erectus: daarvoor is het gezicht te verfijnd.
De onderzoekers komen daarom met de naam Homo affinis erectus: lijkt op Homo erectus, maar meer bewijs is nodig. ‘Dat is de eerlijkste verklaring’, zegt Martinón. ‘Dit is het meest op Homo erectus lijkende fossiel dat we tot dusver in West-Europa kennen. Maar we houden de mogelijkheid open dat er sprake is van een andere soort.’
Bizar genoeg is het al de derde keer dat archeologen op deze plek de vroegste mens van Europa vinden, na eerdere recordbrekende vondsten in 1994 en in 2007. ‘Het lijkt wel een droom. Verbijsterend en verrassend dat we nou alwéér zoiets vinden’, zegt Martinón. ‘We voltooien het familieportret van de mensen die in Europa leefden.’
Alles over wetenschap vindt u hier.
Geselecteerd door de redactie
Source: Volkskrant