De Europese regeringsleiders komen donderdag in Brussel bijeen voor een top die een kantelpunt kan worden voor de Europese Unie: van een vredesproject naar een defensie-unie. Wat kan Europa in een steeds onveiliger wereld?
is buitenlandredacteur van de Volkskrant en schrijft over de EU en internationale samenwerking.
‘Europa moet zich bevrijden van het gevaarlijke waanidee dat het zwak is’, schreef de Finse ex-premier Sanna Marin onlangs in het Britse weekblad The Economist. Natuurlijk veroorzaakt het optreden van de Amerikaanse president Donald Trump een existentiële schok. Maar Europa is een rijk continent, met goed opgeleide burgers en sterke instituties. Het kan zich verweren tegen Rusland, dat een bruto binnenlands product (bbp) heeft dat niet groter is dan dat van de Benelux.
Nu de Verenigde Staten hun handen van Europa aftrekken, moet het op eigen benen staan. In de serie Zonder Amerika onderzoekt de Volkskrant wat dit betekent.
Afgelopen zondag maakten Europese leiders in Londen bekend dat ze aan een vredesplan voor Oekraïne werken, inclusief boots on the ground: Europese troepen die een eventueel bestand tussen Rusland en Oekraïne zullen bewaken. Donderdag komen de leiders van de Europese Unie in Brussel bij elkaar. Ze praten over de versterking van de Europese defensie en een plan van EU-buitenlandchef Kaja Kallas om Oekraïne nog eens extra te steunen. Gedacht wordt aan een bedrag van 20- tot 30 miljard euro.
Zo wordt de EU, het vredesproject bij uitstek, naast een economische unie ook een defensie-unie, die niet alleen het Europese grondgebied maar ook de Europese manier van leven – de liberale democratie – moet verdedigen in een wereld van autocraten als Trump, de Russische president Vladimir Poetin en de Chinese partijleider Xi Jinping. De top van 6 maart markeert deze overgang en kan daarom historisch worden. ‘Het is mogelijk dat de top een moment wordt waarop we later terugkijken: dit is een kantelpunt geweest’, zegt Hendrik Vos, politicoloog aan de Universiteit Gent en auteur van het standaardwerk Dit is Europa, een geschiedenis van de EU.
De zwakten van Europa zijn bekend: een vergrijsd continent met een lagere economische groei dan de VS en China. Het is strategisch kwetsbaar door zijn ligging in de nabijheid van brandhaarden in Afrika en het Midden-Oosten en wordt van binnenuit aangevreten door de opmars van radicaal-rechts.
Maar de Europese Unie is de derde economie ter wereld, met een interne markt van 450 miljoen welvarende consumenten, de grootste ter wereld. ‘Europa beschikt over het geld, de technologische capaciteiten, de personen en de ondernemingen die nodig zijn om zijn toekomst te verzekeren’, schreef de Duitse ex-minister van Buitenlandse Zaken Joschka Fischer onlangs in Le Monde. ‘Maar het moet nu handelen.’ De zwakten van Europa zijn uitgebreid in kaart gebracht, maar wat kan Europa wél doen in een steeds onveiliger wereld?
In potentie is Europa veel sterker dan Rusland. Het gezamenlijke bbp van de Europese Navo-landen is tien keer zo hoog als dat van Rusland. Het Institut für Weltwirtschaft in Kiel becijferde dat een inspanning van 1,5 procent van het bbp genoeg is om Rusland in Oekraïne tegen te houden. Dat is veel geld, maar het is haalbaar, aldus het instituut. Voor het bestrijden van de coronacrisis werd meer geld uitgetrokken.
Natuurlijk kost de opbouw van de Europese defensie tijd. Daarom herhaalde de Britse premier Keir Starmer zondag nog eens dat Europese vredestroepen alleen kunnen worden ingezet als zij Amerikaanse rugdekking krijgen. Of die er komt, is zeer de vraag. In Washington zetelt een revolutionair bewind dat zich niet gebonden acht aan eerdere afspraken en gangbare normen. Als Trump geen garanties wil geven, komt Europa in een penibele situatie terecht. Wil het een confrontatie met Rusland riskeren, terwijl het militair zwak is?
Op de wat langere termijn is het probleem Rusland veel minder groot. Rusland is allerminst een formidabele tegenstander, zoals Sanna Marin in The Economist betoogt. Poetin is geen Hitler, wiens troepen in 1940 West-Europa in een paar maanden oprolden. Na drie jaar vechten heeft Rusland in Oekraïne een gebied veroverd dat ongeveer even groot als dat tussen het centrum van Londen en vliegveld Heathrow, aldus Marin, ten koste van enorme verliezen.
Trump kan Europa pijn doen met importheffingen op Europese producten, maar Europa kan terugslaan. ‘De hele wereld wil met ons zakendoen. Nergens vind je 450 miljoen mensen met zo’n welvaartsniveau. Dat geeft een zekere macht’, zegt politicoloog Hendrik Vos. ‘Wij verkopen meer spullen aan Amerika dan omgekeerd. We zitten wel te kankeren dat onze industrie niets meer voorstelt en dat we in de marge gesukkeld zijn, maar kennelijk zijn we nog altijd sterk genoeg om de ergernis van Trump te wekken.’
Op het gebied van diensten (zoals big tech en financiële dienstverlening) hebben de VS juist een handelsoverschot met Europa. Europa is kwetsbaar, bijvoorbeeld omdat de cloud vrijwel geheel in Amerikaanse handen is. Bij een hoogoplopend conflict zouden de VS de Europese economie kunnen lamleggen. Anderzijds is Europa voor Trumps vrienden van Meta en Amazon een interessante markt waarvan ze niet graag worden afgesloten.
Volgens een rapport van ING hebben de VS acht strategische producten waar Europa moeilijk buiten kan, zoals beryllium, een metaal dat gebruikt wordt in de defensie-, transport- en energie-industrie. Maar Europa heeft 32 van zulke producten waaraan de VS grote behoefte hebben, vooral op het gebied van chemie en farmacie.
De Amerikaanse en Europese economieën zijn sterk met elkaar verweven. Bij Tata in IJmuiden wordt bijvoorbeeld staal gemaakt voor de Amerikaanse auto-industrie. Bij een handelsoorlog zullen beide partijen pijn lijden. Wel is Europa kwetsbaarder omdat zijn economische groei lager is, terwijl het grote bedragen moet investeren in defensie.
Anderzijds kan de versterking van de Europese defensie ook een stimulans zijn voor de economie. In de Volkswagen-fabrieken in Wolfsburg kunnen ook tanks worden gemaakt, schreef het Duitse weekblad Die Zeit onlangs. De defensie-industrie is ook een motor voor de ontwikkeling van innovatieve technologie zoals AI.
Op papier heeft Europa aanzienlijke mogelijkheden om zijn geopolitieke macht te versterken. Ideeën, blauwdrukken en plannen zijn er genoeg in Brussel. De rode draad daarvoor is meer Europese samenwerking, waardoor Europa een schaal bereikt waarop het met China en de VS kan concurreren: gezamenlijke ontwikkeling van wapens, gezamenlijke investeringen in innovatie en technologie, de vorming van één Europese kapitaalmarkt.
In Brussel wordt veel gesproken over geo-economie: de inzet van economische macht om geopolitieke doeleinden te bereiken. Maar is Europa daartoe in staat? Trump, Xi of Poetin kunnen hun economische macht per decreet inzetten. In Brussel moet een akkoord worden bereikt tussen 27 lidstaten, die allemaal hun eigen belangen en geschiedenis hebben. De Franse president Emmanuel Macron is doorgaans de grootste pleitbezorger van Europese samenwerking, maar verzet zich tegen het Mercosur-handelsakkoord met Zuid-Amerika om de belangen van de Franse boeren te verdedigen.
Niettemin: als de nood aan de man komt, kan de EU wel degelijk grote stappen zetten. In de coronacrisis werden gezamenlijk vaccins ontwikkeld en ingekocht. Aan Oekraïne heeft de EU inmiddels meer steun verleend dan de VS, terwijl zij ook nog eens miljoenen Oekraïense vluchtelingen opnam. Daarnaast stapte zij heel snel van Russische energie af, met grote schade aan haar eigen economie.
‘Het is altijd met veel geploeter en gepalaver, maar uiteindelijk zie je toch dat er gereageerd wordt’, zegt Vos. ‘Dat gebeurt niet altijd. Bij migratie niet bijvoorbeeld. Maar op het hypergevoelige domein van defensie zou donderdag best eens een grote stap kunnen worden gezet.’
Door de huidige veiligheidscrisis verandert de identiteit van de EU, schreef de Britse politicoloog Mark Leonard in het Amerikaanse tijdschrift Foreign Policy. De Europese integratie kwam altijd voort uit het verlangen naar vrede, aldus Leonard, maar nu wordt zij gedreven door oorlog.
De grote vraag is of Europese burgers deze identiteitsverandering willen volgen, zeker als zij financiële offers moeten brengen voor de versterking van de defensie. Misschien wel: uit alle peilingen blijkt een grote steun voor Europese defensie en zelfs voor een Europees leger. Wellicht zal er een vorm van Europees nationalisme ontstaan, als reactie op de vijandige houding van Trump. In Canada worden Amerikaanse producten geboycot. De Canadese oppositieleider Pierre Poilievre, geestverwant van Trump, daalt in de peilingen, terwijl de liberalen van de vertrekkende Justin Trudeau juist een comeback maken.
Natuurlijk is ook een andere ontwikkeling denkbaar: de ontwikkeling van de EU als een defensie-unie vraagt meer Europese integratie, die juist het nationalisme in de lidstaten versterkt, aangemoedigd door Trump, die zijn extreemrechtse revolutie wil exporteren en de EU probeert te vernietigen.
De uitkomst van deze strijd is mede afhankelijk van de overtuigingskracht waarmee de Europese leiders een geopolitiek Europa gestalte geven. Dat is de inzet van de top van komende donderdag.
Bijna was er een Europees leger geweest. De uniformen waren al ontworpen: donkerbruine overhemden met een klein nationaal symbool op het hoofddeksel. Ze werden gepresenteerd op een modeshow waarvan volgens politicoloog Hendrik Vos helaas geen foto’s bewaard zijn gebleven.
In 1950 lanceerde Frankrijk het voorstel voor een Europese Defensie Gemeenschap. Voor de verdediging van West-Europa tegen het communisme was de herbewapening van Duitsland noodzakelijk, maar de Fransen waren bang voor een herleving van het Duitse militarisme. De oplossing was de inkapseling van Duitsland in een Europees leger. ‘Er komen Duitse soldaten, maar geen Duits leger’, zei de Franse minister van Buitenlandse Zaken Robert Schuman opgetogen.
Helaas betekende dat ook dat er geen Frans leger meer zou zijn. Dat bleek al snel een onverdraaglijke gedachte. In augustus 1954 torpedeerde de Assemblée Nationale Frankrijks eigen plan, onder het zingen van de Marseillaise. De Europese samenwerking werd een vredesproject dat de bescherming van Europa overliet aan de Navo en de Amerikanen.
Geselecteerd door de redactie
Source: Volkskrant