Catch-22, De vliegeraar en zelfs het dagboek van Anne Frank: diverse Amerikaanse scholen doen boeken in de ban. Tijdens de Koude Oorlog probeerden de Verenigde Staten juist boekverboden in het Oostblok te omzeilen.
schrijft voor de Volkskrant over historische onderwerpen.
In hartje Wenen, in een straatje precies tussen de Staatsopera en de Donau, zit een kinderboekwinkel. Op het eerste gezicht is het een onopvallende zaak, met in de etalage een verzameling kwaliteitskinderboeken, houten speelgoed en een paar knuffeldieren. Schijn bedriegt. Vanuit het winkeltje bestierde boekhandelaar Peter Straka tijdens de Koude Oorlog een langlopende – en vooruit: betrekkelijk sympathieke – CIA-operatie. Tussen 1966 en 1991 stuurde Straka meer dan vijftigduizend verboden boeken naar adressen achter het IJzeren Gordijn.
Gedurende de Koude Oorlog hanteerden de Sovjets en hun marionettenregimes in Oost-Europa een lange lijst met illegale boektitels. Russische auteurs als Pasternak en Soltsjenitzin, maar bijvoorbeeld óók George Orwell, Karl Popper en Milan Kundera waren door de communistische censor verboden.
In deze serie duikt de Volkskrant in de archieven op zoek naar verhalen met een parallel met het heden.
Onder leiding van de CIA werd vanaf het midden van de jaren vijftig een netwerk opgetuigd om die verboden boeken naar Oost-Europa te smokkelen. Omdat Oostenrijk destijds neutraal was, en omdat er van oudsher culturele contacten waren met Tsjechoslowakije en Hongarije, werd Wenen een van de belangrijkste plaatsen in dat netwerk.
Distributie van de boeken ging op twee manieren. Het eenvoudigst was via persoonlijk contact: bezoekers uit communistische landen konden in de winkel voor 250 schilling (omgerekend een à twee boeken) gratis materiaal uitzoeken. Voor inwoners van de Sovjet-Unie en prominente bezoekers – wetenschappers en kunstenaars, maar ook partijbonzen – was die limiet 1.000 schilling. Toeristen die naar Wenen kwamen voor bijvoorbeeld een bezoek aan de Staatsopera (zeven minuten lopen van Straka’s boekwinkel) gingen zo naar huis met boeken die in Oost-Europa alleen verkrijgbaar waren in het illegale circuit.
De andere verspreidingsmethode was indirect. Straka stuurde vanuit Wenen postpakketjes met verboden literatuur naar bibliotheken, scholen en zelfs privéadressen. Volgens historicus Alfred Reisch, die in 2013 een boek schreef over de literatuurservice van de Amerikaanse geheime dienst, kwam naar schatting de helft van die boekenpakketjes op hun bestemming.
Op die manier verspreidde de boekhandelaar alleen al duizend exemplaren van Soltzjenitzins Goelag Archipel. Andere bestsellers waren Dokter Zjivago van Boris Pasternak en natuurlijk George Orwells 1984, dat sinds eerste verschijning in tientallen landen kortere of langere tijd verboden was.
Dat lijkt weinig, maar Straka was niet de enige boekendistributeur. Naar schatting vonden tussen de Hongaarse Opstand in 1956 en het einde van de Sovjet-Unie in 1991 ongeveer tien miljoen boeken hun weg naar lezers achter het IJzeren Gordijn. Een deel van die boeken ging vervolgens van hand tot hand, waardoor het werkelijke bereik niet te becijferen valt.
Het symbolische effect van de operatie was enorm. Af en toe nam iemand het risico om Straka een bedankbrief te sturen. Een Hongaarse lezer schreef ergens in de jaren zestig: ‘U weet waarschijnlijk niet hoeveel dit voor ons betekent. […] Het zijn deze boeken die ons hoop en moed geven. Dit is voor ons de enige manier om op de hoogte te blijven van de cultuur waar we ons bij thuisvoelen.’
Straka, de anonieme Hongaarse briefschrijver en de gehele CIA anno 1966 zouden steil achteroverslaan als ze het recente overzicht met zogeheten School Book Bans van PEN America zagen. De literatuur- en mensenrechtenorganisatie houdt sinds drie jaar bij welke boeken door welke scholen in de VS verboden zijn. Het is een lange lijst. In totaal gaat het om 4.239 boeken die in een of meer schooldistricten in de ban zijn. Het totaal aantal boekverboden, dus iedere keer dat een ergens een schooldistrict een boek in de ban doet of voor ‘nader onderzoek’ van de plank haalt, is volgens de meest recente telling 10.046.
De organisatie analyseerde de inhoud van boeken die in twee of meer districten verboden zijn. Volgens de telling gaat het vooral om verhalen over mensen van kleur (44 procent) en lhbti’ers (39 procent). Meer dan de helft (57 procent) van de boeken bevatte seksgerelateerde onderwerpen of beschrijvingen van seks. En, schrijft PEN America op de eigen website: ‘Bijna 60 procent van de boeken is geschreven voor een young-adultpubliek en behandelt onderwerpen waar jonge mensen in het dagelijks leven mee te maken kunnen krijgen, waaronder rouw en dood, ervaringen met middelengebruik, zelfdoding, depressie, mentale gezondheid en seksueel geweld.’
Twee dingen vallen op. In de eerste plaats zijn er van staat tot staat en zelfs van district tot district enorme verschillen in het aantal book bans. Bijna 90 procent van het totaal aantal verboden boeken komt voor rekening van drie staten: Florida (4.561), Iowa (3.671) en Texas (538).
In de tweede plaats: er staan veel goede boeken op de lijst. Een kleine greep, allemaal onder de letter H: Catch-22 (Joseph Heller), For Whom the Bell Tolls (Ernest Hemingway), Dune (Frank Herbert), Siddhartha (Hermann Hesse), The Kite Runner (Khaled Hosseini) en Brave New World (Aldous Huxley).
De collectie is soms voorspelbaar. The Handmaid’s Tale van de Canadese schrijver Margaret Atwood – een dystopisch toekomstverhaal over een christen-fundamentalistische theocratie in de voormalige Verenigde Staten – staat bijvoorbeeld 66 keer op de lijst, plus nog eens 23 keer met de graphic novel van het boek. Het meermaals bekroonde Normal People van Sally Rooney is in acht districten verboden.
Opvallend is dat 1984 van George Orwell óók op de lijst staat. In Iowa is het boek op tien plaatsen uit de bibliotheken gehaald. Ronduit pijnlijk wordt het bij Maus, de graphic novel waarin Art Spiegelman de Holocaustherinneringen van zijn vader boekstaafde. Twee schooldistricten, óók in Iowa, hebben het verboden.
Maar het kan altijd erger. Het Escampia Count Public Schools District in Florida verbood in 2024 het dagboek van Anne Frank. Zover durfde zelfs de Sovjet-Unie niet te gaan.
Geselecteerd door de redactie
Source: Volkskrant