Het nieuwe Amerikaanse imperialisme laat Europa verweesd achter. Maar bij het herbepalen van haar positie moet de EU blijven vasthouden aan een internationale rechtsorde.
Het was een historische week in de internationale politiek. Een week die ermee begon dat de Verenigde Staten zich in het rijtje voegden van onder andere Rusland, Belarus, en Noord-Korea, door tegen een VN-resolutie te stemmen die de Russische agressie tegen Oekraïne veroordeelde. De week eindigde met de publieke vernedering van Zelensky in het Witte Huis, omdat hij zijn hoofd niet diep genoeg boog voor koning Donald, de leider van het Amerikaanse imperium.
Dit na de eerdere telefonische verzoening van Trump met Poetin, de ongekende aanval op de Europese democratieën van vicepresident JD Vance op de voormalige trans-Atlantische hoogmis van de Veiligheidsconferentie van München, en het uitsluiten van zowel Oekraïne als van Europa bij de start van de vredesonderhandelingen.
De oude liberale wereldorde maar ook ‘het Westen’ is dood en begraven. EU-buitenlandchef Kaja Kallas – voorheen een ras-atlanticus – tweette dat ‘de vrije wereld’ een nieuwe leider nodig heeft. De definitieve trans-Atlantische breuk die zich vrijdag voor het oog van de wereld in het Oval Office voltrok is de grootste geopolitieke omwenteling sinds de val van de Berlijnse muur. Alleen Mark Rutte houdt vooralsnog de schone schijn op, maar de kans is groot dat hij de laatste secretaris-generaal van de Navo zal blijken.
Over de auteur
Bastiaan van Apeldoorn is hoogleraar mondiale politieke economie en geopolitiek aan de Vrije Universiteit en Eerste Kamerlid namens de SP.
Dit is een ingezonden bijdrage, die niet noodzakelijkerwijs het standpunt van de Volkskrant reflecteert. Lees hier meer over ons beleid aangaande opiniestukken.
Eerdere bijdragen in deze discussie vindt u onder aan dit artikel.
Natuurlijk, de oude wereldorde, de zogenaamde op regels gebaseerde en door de VS geleide liberale wereldorde, was al langer in verval. Maar waar de eerste, totaal onvoorbereide, regering-Trump slechts gedeeltelijk met deze orde wist te breken, slaagt Trump II, vol loyale trumpisten en met een volledig geradicaliseerde America First-agenda, er vier jaar later in deze revolutie in een paar weken tijd alsnog te voltooien.
Wat zit er achter deze door Trump gedreven geopolitieke omwenteling? Het woord imperialisme is terecht al vaak aangehaald. Dit begon al met Trumps inaugurele rede waarin hij zijn claim op het Panamakanaal expliciet herhaalde en de 19de-eeuwse ideologie van manifest destinity – die de Amerikaanse territoriale expansie als goddelijke missie rechtvaardigde – nieuw leven inblies. Uitspraken dat hij Groenland wil inlijven en Canada als 51ste staat wil annexeren bleken bovendien geen grap zijn.
Bij dit alles verwijst Trump naar ‘nationale veiligheid’ als motief maar ook expliciet naar de enorme bodemschatten van deze territoria – zie ook de nieuw mislukte ‘grondstoffendeal’ met Oekraïne.
Echter is het Amerikaanse imperialisme helemaal geen nieuw fenomeen. Alleen uitte het zich eerder vooral in de vorm van een economische expansionisme dat de laatste decennia gericht was op het bevorderen van de globalisering ten dienste van Amerikaanse multinationals (en het ten val brengen van onwelgevallige regimes in het mondiale Zuiden). Dat was een imperialisme waar Europa – en ook het Europese (multinationale) bedrijfsleven – op zich goed mee uit de voeten kon. Intussen bleef Europa geopolitiek wel volledig ondergeschikt aan de VS.
Dit verbond is nu definitief uit elkaar geklapt. Al onder Trump I zijn de VS een veel economisch nationalistischere koers gaan varen. En nu verruilt Trump dus het op vrijhandel gerichte imperialisme voor een veel ouder imperialisme dat de wereld wil verdelen in invloedssferen voor ‘s werelds grootmachten. De EU heeft hierbij het nakijken.
Bovendien gaat nu ook een ander fundament van de nu gevallen liberale wereldorde, het idee dat internationale politiek gebaat is bij regels en een internationale rechtsorde, verloren. Dat idee paste goed bij een handelsmacht als de EU, maar had en heeft ook een intrinsieke waarde. Trump heeft duidelijk even weinig op met internationaal recht als de Russische president Poetin. Zoveel werd afgelopen vrijdag opnieuw pijnlijk duidelijk met het brute een een-tweetje van Trump en JD Vance tegen de president van een land dat al jaren zucht onder een illegale aanvalsoorlog.
Wat moet de EU hier nu tegenover stellen? Een veelgehoord antwoord, dat nog luider klinkt na de schok van de afgelopen weken, is dat Europa zelf een militaire en geopolitieke grootmacht moet worden. Echter, alhoewel meer Europese autonomie op een aantal vlakken zeker noodzakelijk is – denk aan een Europees industriebeleid – en Europa inderdaad niet langer kan rekenen op de VS als bondgenoot, zal de wereld er niet veiliger op worden als naast de huidige drie imperialistische grootmachten – VS, China en Rusland – de EU zich als vierde zal voegen. Evenmin wordt onze veiligheid vergroot als we een nieuwe wapenwedloop beginnen.
Essentieel is, juist ook om op te staan tegen Trump, dat Europa bij het herbepalen van haar positie in deze nieuwe wereldorde vasthoudt aan de idee van een internationale rechtsorde. En dat betekent dan ook dat recht niet selectief toepassen, zoals nu bijvoorbeeld gebeurt ten aanzien van Gaza. Recht kan niet zonder macht maar macht zonder recht betekent toegeven aan datgene waar we ons juist tegen zouden moeten verzetten: het nieuwe reactionaire imperialisme van Trump en een wereld waarin wat wij van waarde achten op de schroothoop van de geschiedenis dreigt te gaan.
Wilt u reageren? Stuur dan een opiniebijdrage (max 700 woorden) naar opinie@volkskrant.nl of een brief (maximaal 200 woorden) naar brieven@volkskrant.nl
Geselecteerd door de redactie
Lees hier alle artikelen over dit thema
Source: Volkskrant