Baggeraar Boskalis sleepte in 2020 een miljardenorder binnen voor een landaanwinningsproject in de Filipijnen. De Nederlandse overheid stelde zich graag garant. Maar het project nam een gitzwarte wending. Had de nieuwe Europese ‘anti-wegkijkwet’ het schandaal kunnen voorkomen?
Is buitenlandredacteur van de Volkskrant en schrijft over Zuid-Azië, klimaat en natuur.
Het leek zo mooi. Baggergigant Royal Boskalis Westminster NV mag in 2020 in de Filipijnen aan de slag voor een landaanwinningsproject in de Baai van Manilla. Er moet een groot platform komen voor de aanleg van een nieuw vliegveld in zee, New Manila International Airport, dat de derde luchthaven ter wereld moet worden. De omvang van de order voor deze ‘Aerotropolis’, uitgevoerd voor lokale partner San Miguel Corp, is 1,5 miljard euro. Het is het grootste project voor Boskalis ooit.
Niet verwonderlijk dus dat de Nederlandse overheid – altijd tuk op de export van Nederlandse waterbouwkundige knowhow – een handje wil helpen in de vorm van een exportkredietverzekering waarmee de betalingsrisico’s van de order worden afgedekt. Die garantstelling door de Nederlandse staat maakt de lening van een groep internationale banken (waaronder ING) mogelijk waarmee Boskalis krijgt betaald. De cheque van 1,5 miljard euro wordt afgegeven door Atradius Dutch State Business, de officiële exportkredietverzekeraar van Nederland.
Vijf jaar later is het de vraag of Boskalis, Atradius en de Nederlandse overheid met tevredenheid terugkijken op het Filipijnse project. Want ze kwamen terecht in een moeras van ecologische verwoesting, sociaal-economisch onrecht en mensenrechtenschendingen, en lieten in hun omgang daarmee de nodige steken vallen, constateerde Internationaal Onderzoek en Beleidsevaluatie (IOB), een onafhankelijke afdeling van het ministerie van Buitenlandse Zaken, vorige maand in een rapport over het Nederlandse mensenrechtenbeleid.
Het is een les van Europees belang, gezien de ‘anti-wegkijkwet’ (Corporate Sustainability Due Diligence Directive) die afgelopen woensdag als onderdeel van een pakket duurzaamheidsvoorstellen door de Europese Commissie werd voorgesteld. De richtlijn verplicht multinationals als Boskalis om risico’s voor milieu en mensenrechten in hun eigen operaties en die van hun zakenpartners overal ter wereld tijdig te signaleren en te adresseren. Al is het volgens insiders de vraag of het in de Filipijnse kwestie veel had uitgemaakt, want de richtlijn is na veel gelobby flink afgezwakt.
Het Aerotropolis-project van 15 miljard euro was in de Filipijnen zelf al van meet af aan omstreden. De aanleg van de luchthaven vernietigt een ecosysteem van kustwateren en wetlands dat cruciaal is als vogelhabitat en paaigebied voor vissen. Het was daarom in 2018, in een door het Nederlandse kennisinstituut Deltares opgesteld masterplan voor de duurzame ontwikkeling van Manila Bay, aangemerkt als een ‘strict protection zone’, met het advies dat vliegveld elders te bouwen. Om die reden zou San Miguel het project niet als landaanwinning hebben gepresenteerd, maar als het minder schadelijke ‘landontwikkeling’.
De kritiek richt zich daarnaast op de sociale en mensenrechtenkosten van het project. Want de grootschalige landaanwinning schaadt niet alleen het milieu, maar ook het levensonderhoud van duizenden lokale vissers, die hun inkomens volgens de ngo Global Witness met soms 90 procent zagen teruglopen. Daarnaast moesten ongeveer 2.700 kustbewoners gedwongen verhuizen, ruim de helft volgens Global Witness zonder compensatie. Soldaten kwamen van deur tot deur handtekeningen voor instemming ophalen. Veel mensen durfden zich niet te verzetten, in de Filipijnen zijn sinds 2012 zeker 298 milieu- en landrechtenactivisten vermoord.
Boskalis en Atradius lieten zich door dit alles (dat zich deels al afspeelde vóór hun komst) niet afschrikken. De door het machtige San Miguel geïnstigeerde intimidatiepraktijken gingen daarna bovendien door. Zo werden in september 2023 Jhed Tamano en Jonila Castro, twee jonge activisten die zich samen met bewoners verzetten tegen het project, door aan het leger gelieerde gewapende mannen ontvoerd. Ze zijn in een geheime gevangenis bedreigd en psychisch gemarteld, zei Tamano onlangs tijdens een bezoek aan Nederland. ‘We werden ervan beschuldigd betrokken te zijn bij een terroristische organisatie.’
Vermoedelijk vooral dankzij (inter-)nationale protesten kwamen de twee na zeventien dagen op borgtocht vrij. Ze gingen daarna in beroep tegen hun verkapte arrestatie, tot tweemaal toe, maar vergeefs. ‘Omdat we de state forces met ons verhaal in verlegenheid hebben gebracht, beweren ze dat we onze ontvoering vanwege de publiciteit zelf in scène hebben gezet,’ aldus Tamano. Hun zaak ligt nu bij het hooggerechtshof. Tamano en Castro eisen bescherming tegen nieuwe intimidaties en tegen criminalisering van hun activiteiten door leger en politie.
Het is niet dat Boskalis en Atradius geen oog hadden voor de gevoelige kanten van het project. Ze werden overvallen door het feit dat de Filipijnse autoriteiten in 2019 ineens besloten de nieuwe luchthaven aan te leggen pal in het door het Deltares-masterplan beschermd verklaarde natuurgebied. De bedrijven konden daarop naar eigen zeggen in hun ogen weinig meer doen dan de ecologische schade zoveel mogelijk beperken. Atradius bedong dat Boskalis en San Miguel als ‘vervangende natuur’ 1.700 hectare nieuwe wetlands zouden aanleggen. Dit plan nam Atradius ook mee in de beoordeling voor de exportkredietverzekering, waaraan geen onacceptabele sociale en ecologische risico’s mogen kleven.
De bedrijven verwerpen dan ook de kritiek. Volgens San Miguel zijn alle milieuregels in acht genomen en de geherhuisveste bewoners adequaat gecompenseerd. Boskalis erkent dat het project aanvankelijk niet voldeed aan internationale duurzaamheidsrichtlijnen, maar ‘door samen met Atradius op te trekken [is het] in lijn gebracht met internationale standaarden’, onder meer door San Miguel te pressen tot een nieuw sociaal en milieumanagementplan. Een ‘sociaal verantwoordelijk project’, kortom, met ‘oog voor de lokale gemeenschap en het behoud van biodiversiteit’, aldus Peter Berdowski, destijds bestuursvoorzitter van Boskalis.
Toch zijn de uitkomsten voor de mensenrechtensituatie ter plekke niet bevredigend, constateerde het IOB in een recent rapport over het Nederlandse mensenrechtenbeleid. Dat rapport schetst hoe Nederland graag pal wil staan voor de mensenrechten, ook als het gaat om het bedrijfsleven in het buitenland, maar daarin selectief is. Zo worden mensenrechten in landen met hoog risico niet meegenomen bij het afgeven van exportkredietverzekeringen. Of dit wordt aangepast, is nog niet duidelijk. Het kabinet moet zijn standpunt nog bepalen.
Het IOB constateert in een apart hoofdstuk over het Boskalisproject dat Boskalis en Atradius de mensenrechtenrisico’s vooraf niet goed in kaart hebben gebracht, terwijl de herhuisvesting al in ‘intimiderende context’ had plaatsgevonden en de dubieuze werkwijze van San Miguel ook anderszins evident was. Transparantie voor alle belanghebbenden en goede externe monitoring hadden de schade voor de lokale bevolking kunnen beperken, maar ze hadden Boskalis ook op achterstand gezet tegenover de internationale concurrentie, aldus het IOB. ‘De mate van transparantie (...) en bedrijfsbelangen staan hier dus op gespannen voet met elkaar.’
Het luchthavenproject staat intussen ‘on hold’. De Filipijnse regering besloot in 2023 alle landaanwinningsprojecten in de Baai van Manilla stil te leggen in afwachting van nieuw onderzoek naar de schadelijke milieu-effecten. Een domper voor San Miguel en Boskalis. Ze werden door dit (nooit officieel bekrachtigde) moratorium weliswaar met hun – inmiddels voor 85 procent voltooide – ‘landontwikkelingsproject’ niet direct getroffen, maar raakten volgens San Miguel-baas Ramon Ang wel hun belangrijkste zandwinningslocatie kwijt. Gevolg: de aanleg van New Manila International Airport loopt een jaar vertraging op, zo niet meer, en is volgens sommige waarnemers zelfs onzeker geworden.
Omineus in dit verband is het laatste rapport van ngo Global Witness, die stelt dat de toekomst van de nieuwe luchthaven sowieso op losse schroeven staat – vanwege de klimaatverandering. De zeespiegelstijging in de Baai van Manila is 13 tot 15 millimeter per jaar, bijna drie keer zo hoog als de 5,3 millimeter in de haalbaarheidsstudie van San Miguel. Volgens de door Global Witness geraadpleegde klimaat- en rampenmanagementspecialist Olaf Neussner is die studie dan ook ‘zeer onrealistisch’. Volgens hem zullen de landingsbanen binnen dertig jaar bij elk springtij onder water staan, en gaan stormvloeden het vliegveld wekenlang lamleggen. ‘We kijken hier naar een disaster-prone project.’ Een project dus dat gedoemd is te mislukken.
Voor de tegenstanders in de Filipijnen gaat de strijd door. Doel is vergoeding van alle economische schade (zoals de gekelderde visvangsten en beloofde banen die nooit kwamen) en een definitief verbod op verdere landaanwinning, zoals voor snelwegen naar het vliegveld. Daarom is het zo belangrijk dat Boskalis zich terugtrekt, zegt Jhed Tamano. ‘Dan zullen concurrenten en banken zich wel tweemaal bedenken voordat ze in dit project stappen.’
Wat Boskalis betreft is de zaak afgehandeld. De baggeraar liet zomer 2024 bij de publicatie van de halfjaarcijfers weten dat het werk rond de aanleg van het vliegveld (het bedrijf is ook nog bij een ander landproject in Manila Bay betrokken) ‘grotendeels’ was afgerond. Kort na de zomer is het project volgens plan opgeleverd en ‘volledig door de klant betaald’, aldus een woordvoerder, hoewel Atradius laat weten dat de kredietverzekeringspolis nog loopt. Lokale activisten vermoeden dat Boskalis vanwege alle milieu- en mensenrechtendiscussies graag van het hele project af wilde. Van de beloofde 1.700 hectare nieuwe wetlands is vrijwel niets terechtgekomen.
De Boskalis-zaak laat zien waarom de afgelopen week gepresenteerde EU-richtlijn zo cruciaal is om te voorkomen dat bedrijven profiteren van ecologische verwoesting en schendingen van mensenrechten in het buitenland, zegt Beate Beller van Global Witness. ‘Het oorspronkelijke voorstel had echt impact gehad in een situatie zoals in de Baai van Manilla. Dat geldt helaas veel minder voor de uitgeklede versie die de Europese Commissie nu voorstelt, al is het maar omdat een bedrijf dat in gebreke blijft dan niet voor een Europese rechter kan worden gesleept. Hopelijk draaien de lidstaten en het Europees Parlement deze afzwakking nog terug.’
Geselecteerd door de redactie
Source: Volkskrant