Als er één symbool is voor het gapende gat tussen de werkelijkheid en het verhaal van Pieter Omtzigts NSC, één perfecte verbeelding van luchtfietserij te midden van rauwe rechtsstatelijke afbraak, één fenomenaal monument voor zelfbedrog, een met drek besproeide vlag op een al half gezonken modderschuit, werkelijk een pronkstuk van verkeerde prioriteiten, dan zijn dat wel de plannen voor een constitutioneel hof.
NSC-bewindslieden Uitermark en Struycken hebben er een brief over aan de Kamer gestuurd. Zoals het ‘programkabinet’ voor gezond dualisme zorgt en zoals de ‘rechtsstaatverklaring’ de PVV aan banden legt, zo zullen deze plannen ons als burgers een sterkere positie geven. Niet dus.
Over de auteur
Kustaw Bessems is columnist van de Volkskrant. Hij werkt als adviseur voor overheden en maatschappelijke organisaties. Columnisten hebben de vrijheid hun mening te geven en hoeven zich niet te houden aan de journalistieke regels voor objectiviteit. Lees hier onze richtlijnen.
En dat zeg ik als voorstander van constitutionele toetsing. Ook mij is het een doorn in het oog dat je in Nederland, anders dan elders in Europa, niet gewapend met de grondwet onder je arm naar de rechter kunt, wanneer je in je grondrechten wordt aangetast of wanneer de politiek een wet heeft aangenomen die hiertegen ingaat. Onze grondwet verbiedt het rechters nota bene om aan deze grondwet te toetsen.
Wij Nederlanders leggen ons lot dus in handen van politici en moeten maar hopen dat ze ons behoorlijk behandelen. Dat valt weleens tegen. In het toeslagenschandaal werden het recht op behoorlijk bestuur, het recht op privacy en het recht op gelijke behandeling geschonden. En dat is slechts het beruchtste voorbeeld. Duo, het UWV, de politie, talloze handhavers en andere overheidsinstanties hebben grondrechten geschonden.
Doordat er geen rechtszaken kunnen worden gevoerd op basis van de grondwet is er ook geen jurisprudentie, geen berichtgeving, geen bruisend maatschappelijk debat. Er zijn geen gesprekken over op verjaardagsfeestjes. We missen een grondwettelijke cultuur.
Juridisch worden we gered door het Europees Verdrag voor de Rechten van de Mens, waar rechters wél aan toetsen. Maar dat stelt slechts minimumeisen. En vergeet niet: verdragen kun je opzeggen. Bovendien is een vreemd effect dat wij, met een van de oudste constitutionele tradities ter wereld, van grondrechten iets hebben gemaakt dat kan worden ervaren – of zelfs bewust wordt neergezet – als hinderlijke inmenging uit Europa.
Dit wordt acuut wanneer een uitgesproken antirechtsstatelijke partij aan de macht komt, zoals de PVV, of partijen die gemakkelijk tot aantasting van de rechtsstaat overgaan wanneer dat ze uitkomt, zoals VVD en BBB. En nu had NSC, héél bijzonder, bedacht dat het de ontbrekende grondwettelijke brandmuur alsnog zou oprichten in een coalitie met precies deze partijen.
Moet je dit niet toejuichen? Is dit niet redden wat er te redden valt? Ik zou het willen, maar het doet meer kwaad dan goed. Dat komt doordat aan het rechtsstatelijk denken van Omtzigt en NSC een wezenlijk gebrek kleeft: het is tekentafeldenken. Ze doen alsof ze vanaf een leeg, wit vel hun ideale systeem tot leven kunnen wekken.
Maar een rechtsstaat is niet van papier, hij bestaat uit menselijk gedrag. Natuurlijk zijn wetten en regels belangrijk. Daarin hebben we de waarden vervat waaraan we hechten en daar kunnen we elkaar aan houden. Maar meer dan een afspraak is het niet. Wanneer genoeg mensen, of genoeg machtige mensen, simpelweg besluiten om die te breken, is van de rechtsstaat niets over. We zien het in de VS, we zien het in Hongarije, we zien het deels hier.
Een inreisverbod voor predikers eisen, zonder onderbouwing te geven voor het extremistische karakter van die predikers, en als dat niet lukt de rechters afvallen of zelfs mensen tegen ze opstoken, zoals respectievelijk de ministers Van Weel en Faber en PVV-leider Wilders deden, dát is aantasting van de rechtsstaat. Dát verzwakt onze positie als burgers, omdat wij allemaal bij die rechters terecht moeten kunnen. Dat vat je niet in regels, zulke voorbeelden zijn er wekelijks en nóóit trekken Omtzigt en NSC een grens. In plaats daarvan wassen ze met hun lachwekkend geprevel over goed bestuur dit gedrag wit.
Het is erger. De vorm van constitutionele toetsing waar uitgerekend dit kabinet aan werkt, met een constitutioneel hof, kan juist een gevaar worden voor onze grondrechten. Toetsing hoeft namelijk niet met een speciaal hof. Het vorige kabinet was bezig met plannen om de rechters die we al hebben aan de grondwet te laten toetsen. Verstandiger, omdat je niet alles overhoop trekt. En vooral omdat je geen nieuwe en kwetsbare benoemingsprocedure hoeft op te tuigen, die in de verkeerde politieke constellatie ertoe kan leiden dat een constitutioneel hof een werktuig van onderdrukkers wordt.
Zo ging het in Polen, waar de PiS-partij de benoemingsprocedure in zijn greep kreeg en de ernstigste schendingen van grondrechten, zoals de ‘lhbt-vrije zones’, door het constitutioneel hof werden gesanctioneerd. Inmiddels zijn in Polen weer grotendeels rechtsstatelijke politici aan de macht, maar het Grondwettelijk Hof is nog altijd gevuld met PiS-loyalisten. De regering negeert het hof daarom maar.
Als je zo’n hof per se wilt, is de vraag hoe de leden worden benoemd de allerbelangrijkste. In de brief van 25 kantjes die Uitermark en Struycken na dik een half jaar studeren fabriceerden, staat hier één alinea over. ‘Er zal een balans moeten zijn tussen waarborgen voor het voorkomen van politieke druk én betrokkenheid van de andere staatsmachten.’ Dit ‘vergt nadere uitwerking’, staat er droogjes.
Klinkt alsof het nergens heen gaat. Laten we het hopen.
Geselecteerd door de redactie
Source: Volkskrant