Sinds ASML speelbal werd in de krachtmeting tussen de VS en China, is de chipmachinefabrikant zich met politiek gaan bemoeien. Zeker nu Trumps protectionisme de mondiaal verknoopte chipindustrie overschaduwt. Topman Roger Dassen: ‘Zonder Chinese chips rijden onze auto’s niet.’
is economieredacteur. Hij schrijft onder meer over de Nederlandse hightechsector en volgt ASML.
In de wereld van ASML, waarin machines ter grootte van stadsbussen lijntjes kerven die tienduizend keer dunner zijn dan een hoofdhaar, begint het financieel directeur Roger Dassen (59) soms te duizelen. ‘Een paar maanden na mijn aantreden als financieel directeur ging het tijdens een bestuursvergadering wel een half uur over een specifiek onderdeel, de wafer clamp. Ik had geen flauw idee wat dat was.’
Hij besloot het ter plekke te googelen. Toenmalig technisch directeur Martin van den Brink – alom beschouwd als een van de belangrijkste architecten van ASML’s huidige succes – zag het hem doen. ‘Zo, zei-ie, vind je dat interessant? Heb je later vandaag nog even?’
En dus kan Dassen nu vol vuur vertellen over wafer clamps. Zij omklemmen in de machines van ASML de dunne schijven silicium waarvan computerchips worden gemaakt. Razendsnel bewegen ze heen en weer onder een laser, die op deze manier extreem fijnmazige patronen in de schijf graveert.
‘Bij de versnellingen waarmee dat gebeurt, zou een F16-piloot direct het bewustzijn verliezen. En al die bewegingen moeten plaatsvinden met de precisie van een miljoenste millimeter, zoveel als je vingernagel aangroeit in 3 seconden.’
Zijn pretogen glimmen. Totaal nieuwe dingen leren, daar was het hem nou net om te doen toen hij bijna zeven jaar geleden aantrad als financieel directeur bij de Veldhovense fabrikant van chipmachines.
Na drie decennia in de accountancy − controleren of bedrijven hun boekhouding op orde hebben − kende hij dat vakgebied van haver tot gort. Zelden kwam een accountant groter in het nieuws dan Dassen, toen hij in 2003 weigerde de jaarrekening van Ahold te ondertekenen. Het bedrijf bleek (onder meer) een valse voorstelling te geven van de winst van een Amerikaanse dochteronderneming: een enorm boekhoudschandaal waardoor een deel van het bestuur moest vertrekken.
Enkele jaren later kreeg Dassen − in zijn vrije tijd liefhebber van auto’s en Italiaanse geschiedenis − de leiding over het grootste accountantskantoor van het land: Deloitte Nederland. Nog altijd is hij hoogleraar op het gebied van accountancy. Sinds een paar jaar is hij bovendien toezichthouder bij De Nederlandsche Bank en Maastricht UMC+, functies die zijn invloed binnen de Nederlandse zakenwereld onderstrepen.
Toen hij bij ASML begon, had het bedrijf net zijn zogeheten EUV-machines fatsoenlijk aan de praat. Deze chipmachines, de kroonjuwelen van ASML, zijn nog altijd de enige ter wereld waarmee chipfabrikanten de meest geavanceerde computerchips kunnen produceren.
Zonder ASML zouden smartphones en laptops waarschijnlijk lang niet zo goed functioneren als het geval is. Met de opkomst van kunstmatige intelligentie worden deze machines alleen maar noodzakelijker, reden voor het bedrijf om de komende jaren flink uit te breiden.
Hoe belangrijk ASML is voor Nederland, bleek wel toen voormalig CEO Peter Wennink begin vorig jaar twijfel zaaide over de vraag of deze uitbreidingen wel in Nederland zouden plaatsvinden. Vliegensvlug kwam de Nederlandse regering met meer dan een miljard euro voor de regio-Eindhoven over de brug.
Dat geld is onder meer bedoeld voor nieuwe woningen en wegen, en om technisch onderwijs te stimuleren. Hierop maakte ASML bekend dan toch uit te willen breiden nabij Eindhoven Airport.
Het is allemaal nog niet rond: stikstofruimte vormt een probleem en een stroomaansluiting is door het overvolle elektriciteitsnet nog niet gegarandeerd. Regelmatig zit Dassen nu om tafel met plaatselijke en landelijke bestuurders om over de uitbreiding te praten. Hij is, sinds het vertrek van Wennink als CEO, hoofdverantwoordelijk voor de politieke contacten. En niet alleen die in Nederland.
Met het succes van ASML kregen regeringen wereldwijd, en met name Washington, Veldhoven in het vizier. Het mag dan inmiddels een cliché zijn om te zeggen dat ASML in een geopolitieke storm belandde, overdreven is het niet.
De Amerikanen vrezen de technologische opmars van China. De lijst apparaten die ASML om die reden niet meer aan China mag leveren, wordt steeds langer. Intussen zijn computerchips ook in Brussel hoog op de politieke agenda beland. Tekorten als gevolg van de coronacrisis legden Europa’s kwetsbaarheid bloot. Bovendien spelen chips een centrale rol in de opmars van kunstmatige intelligentie, waar de EU net als andere grootmachten grootscheeps op inzet.
En dus is ASML zich op zijn beurt meer met politici gaan bemoeien. Vorig jaar nam het bedrijf voormalig staatssecretaris van Economische Zaken Frank Heemskerk in dienst als lobbyist. De Franse oud-minister van Financiën Bruno Le Maire adviseert sinds dit jaar de raad van bestuur over de handel en wandel in Europese bestuurskamers.
Politieke contacten onderhouden ligt Dassen naar eigen zeggen wel. ‘Ik ben al sinds mijn jeugd politiek geïnteresseerd en in mijn Deloitte-dagen was het onderhouden van contacten met overheden een van mijn belangrijkste taken. Ik ben ook getrouwd met iemand die in de politiek actief is.’ Daarmee doelt hij op Petra Dassen-Housen, burgemeester van Kerkrade namens het CDA.
‘We weten dat er vragen en zorgen zijn over wat er met chips kan gebeuren die met onze machines worden gemaakt’, aldus Dassen. ‘Dan is het belangrijk dat politici in elk geval de informatie krijgen die nodig is voor de juiste besluiten.’
Waar bent u precies bang voor?
‘Achter iedere chip in je telefoon of auto zit een heel complex, wereldwijd ecosysteem. Amerikaanse bedrijven als Nvidia en Qualcomm ontwerpen nieuwe chips, en de productie zelf vindt plaats in bijvoorbeeld Taiwan. Daar zijn weer machines voor nodig uit onder andere Europa en Japan. Als politici niet goed in de gaten hebben hoe al die schakels verbonden zijn, nemen ze voor je het weet beslissingen die niet zo effectief zijn als ze denken. Of die misschien zelfs nadelige effecten hebben.’
Over eventuele Amerikaanse importheffingen op ASML-machines in geval van een handelsoorlog maakt hij zich niet zo druk. De vraag naar chips zal toch wel groeien, redeneert hij, die machines zullen hoe dan ook gewild zijn.
Bezorgder is hij over Trumps wens om zo veel mogelijk onderdelen van de chipproductie naar zijn eigen land te halen. De regering-Biden wilde hetzelfde bereiken door te investeren in zijn chipindustrie, maar de huidige machthebber ‘bewandelt andere wegen’, ziet Dassen.
Trumps protectionistische wereldbeeld is zowat de antithese van de mondiaal verknoopte chipindustrie. Met strenge exportcontroles of door Amerikaanse chipbedrijven te dwingen om banden met het buitenland door te knippen, kunnen de VS volgens Dassen de zorgvuldig geoliede machine ontregelen.
Trump heeft al gedreigd met importheffingen van rond de 25 procent op buitenlandse chips. Dassen vreest dat ontwrichting van de internationale samenwerkingen een rem zal zetten op de innovatie. Dit kan de heilige graal van de chipindustrie in gevaar brengen: de Wet van Moore.
Deze ‘wet’ – die beschrijft dat de rekenkracht van chips grofweg elke twee jaar verdubbelt – houdt al sinds de jaren zestig stand. Het is de reden dat smartphones die in een broekzak passen tegenwoordig dingen kunnen die twintig jaar geleden nog onhaalbaar waren voor logge computers op een bureau. Dat chips almaar slimmer worden, maakt rekenkracht bovendien steeds goedkoper en energiezuiniger.
Waarom is het zo erg als de opmars van rekenkracht zou stokken?
‘Als vanwege de groei van kunstmatige intelligentie straks bij elk datacenter een energiecentrale moet komen, dan vind ik dat erg. Die kant gaan we wel op als de innovatie vastloopt. ASML vaart zelf ook wel bij innovatie. Wij groeien omdat allerlei knappe koppen nadenken over hoe nieuwe chips er over vier jaar uit moeten zien. Chips die weer krachtiger, kleiner en energiezuiniger zijn, en die zorgen dat de accu in je iPhone nog langer mee kan. Dat betekent namelijk dat producenten onze nieuwste technologie moeten kopen om die chips te bouwen.’
ASML heeft al enige jaren te maken met exportverboden naar China. Dat begon met de EUV-machines, maar raakt nu ook minder geavanceerde technologie.
Maakt u zich zorgen over de mogelijkheid dat de VS de Chinese chipindustrie nog harder willen treffen?
‘Dit is ook zo’n zaak waarbij het belangrijk is dat mensen de consequenties kennen. China is vooral groot in het maken van mainstream chips (minder geavanceerde computerchips, waarvan de grootste aantallen worden geproduceerd, red.). Die zijn ook hartstikke belangrijk. Zonder die chips rijden onze auto’s niet.
‘Stel dat je China compleet isoleert, dan loop je het risico dat de lopende banden in Europa en de VS ook stil komen te staan. Daar zijn we nog niet: de huidige beperkingen raken China vooral op gebied van geavanceerde chips.’
Ook aan de EU, die de komende jaren tientallen miljarden wil gieten in zijn eigen chipindustrie en AI, is zijn boodschap: denk niet dat je álle facetten van de chipproductie op korte termijn zelf kunt beheersen. ‘Maar je moet er wel voor zorgen dat de rest van de wereld denkt: Europa heeft wat te bieden.’
En, heeft Europa wat te bieden?
‘De kracht van Europa zit ’m nu voor een belangrijk deel in het bouwen van apparatuur om chips mee te kunnen produceren. Ik denk dat Europa daarnaast wel moet proberen hier snel meer chipfabrieken neer te zetten. Dan ben je minder kwetsbaar als er een pandemie of iets anders uitbreekt.
‘Europa zou ook een grotere rol moeten spelen op het gebied van kunstmatige intelligentie. Maar ik zie op dit moment vooral heel veel enthousiasme om AI te reguleren, minder om het daadwerkelijk te stimuleren.’
De Europese AI-top in Parijs deze maand ging toch juist heel erg over het stimuleren van AI-bedrijvigheid, nauwelijks over regulering.
‘Dat was dan ook een belangrijke interventie.’
Toch zijn er wel degelijk zorgen over een ongereguleerde ontwikkeling van AI. Neem de risico’s van discriminatie door vooroordelen (bias) in de trainingsdata en de ontwikkeling van autonome wapens.
‘Je moet absoluut aandacht voor die zorgen hebben. Maar je moet niet laten gebeuren dat in grote delen van de wereld het gaspedaal wordt ingetrapt terwijl wij alleen maar naar het rempedaal zitten te kijken.’
Kan de conclusie dan niet zijn dat elders in de wereld het gaspedaal misschien te hard wordt ingetrapt?
‘Ik geloof dat als je daadwerkelijk aan tafel wil zitten bij de VS, China en andere landen om het over de ethische kant van het verhaal te hebben, je dat vanuit een positie van kracht moet doen. Doordat Europa bijvoorbeeld softwarebedrijven heeft die belangrijke AI-modellen bouwen, of producenten van chips voor AI.
‘Als je geen serieuze speler bent, ziet niemand je staan, hoe mooi je ideeën over de waarden en beperkingen van AI ook zijn. Ik ben van mening dat het evenwicht op dit moment niet goed is.’
CV
1965: geboren in Kerkrade
1988: afgestudeerd als bedrijfseconoom, Universiteit van Maastricht
1996: hoogleraar auditing (accountantscontrole), Universiteit Maastricht en Vrije Universiteit Amsterdam
2005-2011: CEO Deloitte Nederland
2012-2018: Global Managing Director Deloitte
2018-heden: financieel directeur ASML
2018-heden: commissaris De Nederlandsche Bank
2020-heden: voorzitter raad van toezicht Maastricht UMC+ (academisch ziekenhuis Maastricht)
Geselecteerd door de redactie
Source: Volkskrant