De onttoverende inzichten die de Italiaanse politieke filosoof Machiavelli optekende in De Heerser lijken in veel opzichten rechtstreeks ontleend aan de wereld waarin wij nu leven.
Afgelopen maandag ontsloeg de net aangetreden Amerikaanse minister van Defensie, Pete Hegseth, de belangrijkste juristen van het Pentagon. De Verenigde Staten zouden zich volgens Hegseth niet langer moeten laten leiden door het internationale oorlogsrecht: ‘We zouden beter af zijn met het winnen van oorlogen volgens onze eigen regels’, dan het volgen van de Geneefse Conventies. Openhartiger had hij niet kunnen zijn: zijn woorden tonen onverbloemd de wereld waarin we de laatste maanden definitief terecht zijn gekomen, maar die al vijf eeuwen geleden is beschreven door de Italiaanse filosoof, schrijver, historicus en diplomaat Niccoló Machiavelli.
In zijn boek De Heerser, geschreven aan het begin van de 16de eeuw, liet Machiavelli aan de hand van historische voorbeelden zien dat macht en belangen in de politiek bepalender zijn dan de moraal. In het belang van de staat zal een succesvolle heerser dan ook geen middel onbeproefd laten, aldus Machiavelli. Zowel de wortel als de stok kon daarbij van pas komen, inclusief intimidatie, geweld en misleiding. Zijn nuchtere analyse werd hem niet in dank afgenomen. De Heerser werd pas na zijn dood gepubliceerd en kwam al snel terecht op de lijst van verboden boeken: ‘machiavellistisch’ betekent sindsdien zoveel als ‘sluw’ en gewetenloos’.
Over de auteur
Frank van Vree is em. hoogleraar Geschiedenis van oorlog, conflict en herinnering aan de Universiteit van Amsterdam en verbonden als onderzoeker bij het NIOD Institute for War, Holocaust & Genocide Studies.
Dit is een ingezonden bijdrage, die niet noodzakelijkerwijs het standpunt van de Volkskrant reflecteert. Lees hier meer over ons beleid aangaande opiniestukken.
Eerdere bijdragen in deze discussie vindt u onder aan dit artikel.
De onttoverende inzichten van de Italiaanse politieke filosoof lijken in veel opzichten rechtstreeks ontleend aan de wereld waarin wij nu leven. Uiteraard hebben macht en belangen in de internationale politiek altijd een grote rol gespeeld, maar als het gaat om het nadrukkelijk afzweren van ethische principes als leidraad voor internationaal beleid moeten we toch behoorlijk ver teruggaan, in ieder geval tot de Koude Oorlog.
Dat het machiavellisme de wereld domineert en zich momenteel onvermijdelijk opdringt aan Europa is niet iets van de laatste maanden, al heeft het hernieuwde presidentschap van Donald Trump de resten van de schone schijn ruw weggetrokken. De ondermijning van het internationaal recht en de erosie van de multilaterale orde zijn jaren geleden begonnen. Vladimir Poetin moet Machiavelli’s receptenboek inmiddels uit het hoofd kennen en dat geldt evenzeer voor Recep Tayyip Erdogan.
Ook Benjamin Netanyahu volgt de lessen van De Heerser al jaren nauwgezet. Hij mag zich dan graag beroepen op de Holocaust als morele rechtvaardiging van zijn gewelddadige politiek – en zijn critici daarmee keer op keer terechtwijzen – maar goed beschouwd heeft die geschiedenis daar weinig mee te maken. Zijn politiek wortelt in het radicale nationalisme van vóór de Tweede Wereldoorlog, in het militante, revisionistisch zionisme van Jabotinski, dat niet alleen pleitte voor een Groot-Israël maar ook voor een onbuigzaam, snoeihard optreden tegen ‘de Arabieren’. Net als zijn vader, is Netanyahu aanhanger van de idee van de ‘IJzeren Muur’, die is bedoeld om potentiële tegenstanders elk vleugje hoop te ontnemen. Machiavelli had het kunnen bedenken.
Een wereld waarin mensenrechten, solidariteit, internationale rechtsbeginselen en samenwerking er nauwelijks meer toe doen – het is precies die kille wereld die Machiavelli ons toont in De Heerser. Maar wie wil overleven, zal gedwongen zijn hierin mee te gaan, of we dit nu willen of niet. Het is geen toeval dat Frankrijk en Engeland, met hun lange imperiale traditie, dat als eerste hebben begrepen en het voortouw hebben genomen. Sterker nog, de gretigheid waarmee president Emmanuel Macron het internationale toneel betreedt, verraadt een nostalgisch verlangen van de Fransen een rol van betekenis in de wereld te spelen – alsof generaal Charles De Gaulle uit zijn graf is opgestaan.
Maar daar kan het niet bij blijven. Nu de postcommunistische wereldorde definitief ten grave is gedragen, zal uiteindelijk overal in Europa Machiavelli ter hand moeten worden genomen – om niet ten onder te gaan in het rücksichtslose mondiale machtsspel dat zich momenteel ontvouwt.
Wilt u reageren? Stuur dan een opiniebijdrage (max 700 woorden) naar opinie@volkskrant.nl of een brief (maximaal 200 woorden) naar brieven@volkskrant.nl
Geselecteerd door de redactie
Source: Volkskrant