In de strijd tegen de Russische agressie, spelen Oekraïense spoorwegmedewerkers een cruciale rol.
Ze helpen bij het evacueren van miljoenen mensen en gewonde militairen uit de frontgebieden.
Maar brengen soldaten ook weer naar het front, waar de strijd nu precies drie jaar duurt.
In Oekraïne hebben de spoorwegmedewerkers een geuzennaam. Ze worden de ‘Iron People’ genoemd. Dit is hun verhaal.
Door Jelle Krings
In een coupé van een vooruitsnellende Oekraïense nachttrein zit een vrouw wier kinderdroom is uitgekomen. Tetiana Vyslohoezova kon zich als 7-jarig meisje niets mooiers voorstellen dan een baan bij de spoorwegen. Nu draagt ze een brandschoon uniform met op elke schouder twee glimmende sterren: ze is het hoofd van een langeafstandstrein, de hoogste rang op het Oekraïense spoor.
Wat niet in haar kinderdroom zat, was dat haar trein zou afstevenen op een frontlinie. Ze had zich ook niet voorgesteld dat ze haar passagiers zou opdragen de gordijnen te sluiten en de leeslampjes boven de klapbedden te dimmen, om te voorkomen dat de trein ’s nachts door Russische drones en gevechtsjagers wordt opgemerkt.
Vyslohoezova, die twintig jaar bij de spoorwegen werkt, rijdt sinds de grootschalige Russische invasie nog maar op één traject. ‘We brengen mensen van station Oorlog naar station Vrede’, zegt ze.
Toen Rusland op de vroege ochtend van 24 februari 2022 binnenviel, stuurden de Oekraïense Spoorwegen hun blauwgele passagierstreinen de oorlog in. Treinen veranderden in vluchtvoertuigen voor burgers, ambulances voor gewonden en transportmiddelen voor militairen en wapensystemen. Bezoekende regeringsleiders reizen per trein, president Volodymyr Zelensky heeft een eigen trein waarmee hij zich door het land verplaatst.
Spoorwegarbeiders tillen de gehandicapte Ludmilla Chutko (71) in een evacuatietrein in Pokrovsk, de laatste halte vóór de frontlinie in Oost-Oekraïne en het belangrijkste evacuatiepunt voor mensen die de oorlog ontvluchten vanaf het (zuid-)oostelijk front. Spoorwegbeambte Lyubov Kotsuiba (58) had dienst toen Rusland Oekraïne binnenviel. Ze moest rennen voor haar leven toen de Russische artellerie het vuur opende op het spoorwegemplacement.
De medewerkers van de Oekraïense Spoorwegen zijn reddingswerkers geworden. Sinds het begin van de invasie evacueerden ze 4,2 miljoen mensen uit oorlogsgebied. Daarbij riskeren ze hun leven. Zeker 790 spoorwegarbeiders zijn gesneuveld op het spoor en aan het front, meldde het nationale spoorbedrijf Ukrzaliznytsia in januari.
De treinsporen zijn de levensaderen van Oekraïne in deze oorlog. Plaatsen met een werkend treinstation maken deel uit van het vrije Oekraïne. Plaatsen met een gesloten station raken hun bevoorrading kwijt, worden vaak bezet en sterven af.
Luchtfoto van het spoorwegemplacement en de treinfabriek (rechts) van Kyiv. Met het staal van de in onbruik geraakte wagons worden kapotte treinen opgeknapt. Ook worden de wagons op stations neergezet als barrrière om reizigers te beschermen bij Russische luchtaanvallen.
De Nederlandse fotojournalist Jelle Krings reisde de afgelopen drie jaar mee met Vyslohoezova en haar collega’s naar station Oorlog. Hij stapte uit op tussengelegen stations om de mensen vast te leggen die hun leven wagen om de treinen te laten rijden, omdat zij als geen ander begrijpen: als de trein stopt met rijden, dan stopt hun land met bestaan.
Het spoor naar station Oorlog voert langs nederzettingen die de sterke gemeenschapszin van de mensen op de treinen uitdragen: dorpen en steden die speciaal zijn gesticht voor spoorwegarbeiders. Ze liggen bij depots, overslagplekken en knooppunten. Het zijn nederzettingen van strategisch belang, voor mensen van strategisch belang.
Lyman is zo’n plek. De stad is gebouwd rondom het grootste spoorknooppunt voor vrachtvervoer in de Donbas, de mijnbouwregio in het oosten van Oekraïne. De treinbanen zijn er op sommige plekken veertig sporen breed. 80 procent van de bevolking werkt bij de spoorwegen.
Het spoor maakt Lyman een belangrijk doelwit voor Rusland. Aan het begin van de invasie bombardeerde het Russische leger spoorbruggen rondom de stad. Het station ging dicht, kort daarna viel de stad. Maar na vier maanden bezetting bevrijdde het Oekraïense leger het knooppunt. Nu verkeert Lyman in limbo: niet bezet, maar ook niet aangesloten op het Oekraïense spoornetwerk.
Verwoestingen rond het spoorknooppunt Lyman: een spoorbrug is vernietigd, treinen kapotgeschoten en het station van Lyman opgeblazen, juni-juli 2023.
De meeste spoorwegarbeiders zijn vertrokken. Ze rukten bij de invasie uit voor een missie waar de spoorwegacademie ze niet op had voorbereid: burgers evacueren uit oorlogsgebied. Dat deden ze uit eigen beweging, zegt Jevhen Ljasjtsjenko, in 2023 en 2024 directeur van de Oekraïense Spoorwegen. ‘Beslissingen werden genomen door mensen ter plekke. Zij houden van de Spoorwegen, niet als bedrijf maar als familie.’
Een deel van de familie – met name de gepensioneerden – bleef thuis achter. In het grotendeels verwoeste Lyman wonen ze nu in de kelders onder het puin van hun woningen. Ze komen zelden boven de grond, want het Russische leger is de stad weer genaderd tot op 15 kilometer en beschiet de straten. Onder de grond is het veiliger en zijn ze samen met andere mensen van de Spoorwegen.
‘Als we hier weggaan, dan hebben we niets meer’, zegt Evelyna Zemljak, de 12-jarige dochter van een spoorwegarbeider, tegen Jelle Krings in een kelder van een kapotgeschoten flatgebouw langs het spoor. Van haar moeder en oma heeft ze gehoord dat ze in een containerwoning terechtkomen als ze vertrekken, ver weg van de andere spoorweggezinnen. Evelyna: ‘Hier hebben we elkaar.’
Evelyna Zemljak (12), de dochter van een spoorwegarbeider in Lyman.
In de kelder heeft ze buurvrouw Ljoebov Soerzjan, gepensioneerd na een leven lang bij de Spoorwegen. En leeftijdsgenoot Fedja, wiens hoofd werd geschampt door een metaalscherf uit een Russische bom, maar die nog altijd vrolijk op zijn accordeon speelt.
Ljoebov Soerzjan woont in de kelder van haar kapotgeschoten appartement. Buurjongen Fedja (13) speelt accordeon buiten het flatgebouw waar hij met zijn moeder en oma woont, die beiden bij de Spoorwegen werken.
Een leven ver weg van het spoor is onvoorstelbaar voor veel spoorwegarbeiders. Nina Rosocha peinsde er niet over om Lyman te ontvluchten, als dochter van een treinmachinist, echtgenoot van een treinmachinist en moeder van een treinmonteur. Zelf werkte ze tot haar pensioen bij de onderhoudsafdeling die ervoor zorgt dat de treinen warm blijven in de winter.
De begrafenis van Nina Rosocha, waar haar 'spoorfamilie' afscheid van haar neemt.
Ze zou het spoor nooit verlaten. Toen ze in juli 2023 even haar kelder uit kwam om naar het postkantoor te gaan, werd ze onderweg, ter hoogte van de markt, met zeven anderen gedood door een Russische artilleriegranaat. Bij de begrafenis werd haar kist gedragen door mensen in het uniform van de Oekraïense Spoorwegen.
‘Mensen van ijzer’ worden ze wel genoemd, de 230 duizend spoorwegarbeiders van Oekraïne. Ze zijn samen verantwoordelijk voor het netwerk van 20 duizend kilometer aan stalen treinrails en vormen het grootste bedrijf van Oekraïne.
Maar Tetiana Vyslohoezova is niet van ijzer. Op station Oorlog is ze gespannen. Bij aankomst stapt ze in een reflecterend hesje haar trein uit, het perron op van Pokrovsk, lange tijd het vertrekpunt van evacuatietreinen in de Donbas. Het luchtalarm klinkt. En dan ziet ze honderden uitgeputte mensen op de trein afkomen. Een vrouw met in de ene hand een tas met overgebleven spullen, aan de andere hand een kind. Langs militairen met machinegeweren, onder het geloei van de sirene.
Op zulke momenten denkt ze: sneller toch, alsjeblieft, laten we opschieten.
Vluchtelingen stappen op het treinstation van Pokrovsk in een evacuatietrein die hen naar Dnipro en Lviv in het westen van Oekraïne zal brengen. Anderen wachten bij het treinstation van Pokrovsk op hun beurt om te vertrekken.
Een van de noodlottigste aanvallen op burgers in deze oorlog vond plaats tijdens een evacuatie op het treinstation van Kramatorsk, een ander station in de Donbas. Toen er op 8 april 2022 honderden mensen stonden te wachten op een evacuatietrein, vuurde het Russische leger een raket af op het station. De raket doodde zeker 63 mensen, onder wie negen kinderen.
Door zulke aanvallen nemen spoorwegarbeiders soms zelfbedachte veiligheidsmaatregelen, hoorde Krings van stationsmedewerkers. Bijvoorbeeld door een lege trein aan de andere kant van het perron te parkeren, die burgers tijdens het instappen beschermt tegen inslaande projectielen. Of door de trein tijdens een evacuatie langzaam heen en weer te laten rijden langs het perron, zodat de voertuigen niet voortdurend op dezelfde plek staan en dus moeilijker te raken zijn met een raket.
Spoorwegbeambte Ihor Rozbodoedko raakte gewond aan zijn linkerbovenbeen toen tijdens een evacuatie van gewonde Oekraïense militairen het station van Pokrovsk werd getroffen door een Russische clusterbom.
Maar ook dan blijft het gevaarlijk om een trein in te stappen, weet Ihor Rozbodoedko, al ruim dertig jaar bij de Spoorwegen. Toen hij in 2023 een groep gewonden aan boord hielp van een trein die heen en weer reed langs het perron in Pokrovsk, schoot het Russische leger een clusterbom af, een bom die tal van explosieven ongericht over het perron uitstrooide. In het linkerbovenbeen van Rozbodoedko zitten nog altijd zeven gaten van de bomscherven die diep in de lichamen sneden van de aanwezigen op het perron.
Als iedereen aan boord is, en de trein in beweging komt richting het westen, richting station Vrede, loopt Vyslohoezova de trein door om te zien wie er in haar trein zitten. Net als vóór de oorlog, op een gewone passagierstrein. Maar nu ziet ze andere gezichten.
‘Voor de oorlog reisden we in vredestijd. We vervoerden gewone mensen, blije mensen’, zegt Vyslohoezova. ‘Nu zijn de mensen in de trein anders. Mensen zijn in het algemeen anders door de oorlog.’
Loedmilla Choetko (71), die sinds een val voor de oorlog moeite heeft met lopen, en haar zoon Vladimir (47) in een evacuatietrein bij Pokrovsk, 25 juni 2022.
Gezinnen rijden in een evacuatietrein van Kryvyi Rih, in het zuidoosten van Oekraïne, helemaal naar Chop, aan de grens met Hongarije. Het rijtuig is door de Oekraïense spoorwegen gereserveerd voor kinderen met speciale behoeften, 13 maart 2022.
Gesprekken met passagiers blijven langer hangen. Zoals het gesprek dat ze voerde met een gezin waarvoor ze onderdak aan het regelen was – een taak die er door de oorlog is bijgekomen voor het treinpersoneel. De moeder in het gezin vertelde dat er een raket was ingeslagen op de speelplaats bij haar huis en dat haar zoon net op tijd de kelder in was gevlucht. De zoon, 6 jaar oud, vulde zijn moeder aan door te zeggen dat zijn vriendje Oleh niet op tijd in de kelder was. Hij vertelde Vyslohoezova dat Oleh voor zijn ogen ‘uit elkaar werd gescheurd’.
Soms werkt Vyslohoezova op treinen die je voor de oorlog niet zag op het Oekraïense spoor: ambulancetreinen. Vergelijk ze met patiëntenkamers op een ziekenhuisafdeling, maar dan op treinwielen. Met gewonden die aan weerszijden van het gangpad aan infusen liggen, achter separatiegordijnen die aan de spijlen van de bagagevakken hangen, en met dokters van hulporganisatie Artsen zonder Grenzen die zich in witte jassen over de patiënten buigen. Zo glijden ze richting station Vrede.
De oorlog is net vier maanden aan de gang als Karina (30) bij Russische beschietingen van haar dorp Borivske in het oosten van Oekraïne gewond raakt aan haar rug. Met een gewondentrein en begeleid door medewerkers van Artsen zonder Grenzen wordt ze naar Dnipro gebracht, een treinreis van ongeveer 340 kilometer naar het oosten, 24 juni 2022.
Het aantal ambulancetreinen op het spoor neemt toe. In december meldden de Oekraïense Spoorwegen dat er sinds de invasie 78 treinwagons zijn omgebouwd voor medisch vervoer, inclusief speciale wagons voor intensive care, operaties en bloedtransfusie.
Evacuaties met de medische treinen zijn heftig, vindt Vyslohoezova. In Kramatorsk zag ze dat artsen een meisje van 11 aan boord van haar trein tilden. Door een Russische clusterbom had ze geen benen meer. Vyslohoezova: ‘Het was heel pijnlijk om te zien. Zelfs de artsen liepen beurtelings even weg. Ze moesten allemaal huilen.’
Het spoor van oorlog naar vrede wordt steeds korter. Station Pokrovsk is dicht. Sinds september rijden er geen treinen meer en bungelt de stad in de Donetsk-regio tussen vrijheid en bezetting.
Een Russische raket slaat in bij het spoorwegemplacement in Pokrovsk, 15 juni 2022.
Het is er te gevaarlijk geworden voor evacuaties met een trein. De stad werd al geregeld bestookt met Russische raketten, maar nu heeft het Russische leger ook de buitenwijken bereikt. Het bombardeert de bebouwing in hoog tempo plat. Bovendien hebben de Russen al twee spoorlijnen richting de stad in handen.
De Russen kennen het belang van het spoor. Ze beschieten de rails, de treinen, de stations. In april vorig jaar bombardeerden ze een statig appartementengebouw naast het centraal station: de plek waar veel medewerkers van de Spoorwegen woonden.
Rusland valt gericht de spoorweginfrastructuur van de Oekraïners aan. Bij een raketaanval wordt het treinstation van Dnipro en het voorgelegen appartementencomplex vernietigd. Acht mensen komen om het leven. Brandweerlieden zijn bezig met nablussen, 19 april 2024.
In Novomoskovsk-Gubinikha in het oosten van Oekraïne wordt een olie- en brandstofdepot door de Russen geraakt, 19 juni 2022. Ook elektriciteitscentrales bij spoorlijnen zijn doelwit.
Ook de systematische aanvallen van Rusland op de Oekraïense energie-infrastructuur bedreigen de treinen. Zonder elektriciteitscentrales is er immers geen stroom op de bovenleidingen over het spoor. En zonder stroom op de bovenleidingen geen draaiende elektromotor en geen verwarming in de trein.
Maar ondanks de aanvallen rijden de treinen nog steeds. In het oosten, het gebied met de grootste tekorten aan elektriciteit, draaien de locomotieven op diesel en werkt de verwarming voor de wagons op kolen. Verder naar het westen, waar meer elektriciteit is, rijden de treinen op stroom.
Bij het net heroverde Izjoem repareren spoormedewerkers de bovenleiding, 1 november 2022.
Beschadigde sporen worden razendsnel hersteld. En dus kan de trein naar station Vrede doorrijden. De rechtstreekse nachttrein van de meest oostelijk gelegen frontstad Kramatorsk naar de westelijk gelegen stad Lviv, aan de grens met Polen, doet er 19 uur en 18 minuten over.
Net na de invasie door Rusland komt er in Oekraïne een exodus op gang van mensen die een veilig heenkomen zoeken. Op het centraal station van Lviv probeert een vrouw een douanebeambte ervan te overtuigen haar vriend toe te laten tot de trein die naar het veilige Polen gaat, maart 2022.
Oekraïense vluchtelingen arriveren in de Poolse grensplaats Medyka, 4 maart 2022.
Pokrovsk en Lyman zijn weliswaar dicht, maar station Kramatorsk, al drie jaar aan het front en herhaaldelijk beschoten, is open. De trein naar de bevrijde stad Soemy in het oosten gaat weer. Net als die naar de zuidelijke frontstad Cherson.
Dat de treinen na drie jaar grootschalige invasie nog rijden, is de verdienste van mensen als Oleksandr Petrov. Bij de bevrijding van Cherson, in november 2022, kreeg hij de opdracht om de spoorlijn naar de stad te repareren. Hij kende de gevaren toen hij met andere monteurs een bestelbusje instapte richting het spoor. Hij wist dat de Russen bij hun gedwongen terugtrekking landmijnen hadden achtergelaten.
Een mineur ruimt een bom die is gelegd langs een spoorlijn in de regio Charkov, 11 april 2024. In bevrijd gebied zoekt het Oekraïense leger naar mijnen die door Russische troepen zijn achtergelaten en cruciale infrastructuur bedreigen.
Toch ging hij. De mensen in Cherson wachtten immers op de trein.
Na de reparatie van een stuk spoor reed het busje over een landmijn. Petrov verloor zijn rechter onderbeen. Krings was erbij en zocht hem later op in zijn huis in het zuiden van Oekraïne. Petrov heeft leren lopen met een prothese, maar rails repareren gaat niet meer. Nu werkt hij op kantoor bij de Spoorwegen.
Oleksandr Petrov (40) bij zijn ouderlijk huis in Voznesensk, 400 kilometer ten zuiden van Kyiv. Petrov verloor zijn rechterbeen toen hij met zijn team rond Cherson bezig was om het spoor te herstellen, nadat Russische troepen er waren verdreven. De wagen waarin hij zat, reed op een landmijn, 21 juli 2023. Sinds het begin van de invasie zijn zeker 1.100 spoorwegmedewerkers gewond geraakt.
Zeven dagen nadat hij zijn been had verloren bij de reparatie, reed de eerste trein uit het vrije Oekraïne over het herstelde spoor Cherson binnen, na negen maanden van Russische bezetting. Inwoners stonden met Oekraïense vlaggen en bloemen langs het spoor, huilend van blijdschap.
Voor militairen is de trein naar station Vrede altijd een retourtje. Zij kunnen niet lang op veiligere plekken blijven. Na de jaarlijkse vakantie van maximaal twee weken moeten zij terug de trein in, terug naar station Oorlog.
Legerartsen brengen de gewonde soldaten Oleksandr en Misha van de frontline bij Avdiivka naar een veldhospitaal. Daar worden de soldaten gestabiliseerd om daarna naar een ziekenhuis te worden gebracht, 14 juli 2023.
Legerarts en anesthesist Yulia verzorgt Oekraïense soldaten die gewond zijn geraakt aan het front en per trein worden geëvacueerd. Volodymyr (links) verloor zijn beide benen bij een aanval door Russische drones. Roman (rechts) verloor zijn been toen hij op een landmijn stapte, februari 2025.
Dat geldt ook voor gewonde militairen die station Vrede hebben bereikt in speciale medische treinen voor soldaten. Zij zijn met ernstige verwondingen van slagvelden naar de treinen geëvacueerd om met spoed overgebracht te worden naar ziekenhuizen. Sommigen missen bij het bereiken van de trein al ledematen, die kort daarvoor zijn afgezet in geïmproviseerde veldhospitalen om hevig bloedverlies te stoppen.
Bij militairen met geneesbare verwondingen is het de bedoeling dat zij na hun herstel de trein weer ingaan, terug naar hun strijdmakkers. Want die hebben de grootste moeite om de Russen tegen te houden aan de 1.200 kilometer lange frontlinie.
Dus nemen militairen op de perrons weer afscheid van hun dierbaren. Maar een jaar wachten op de volgende vakantie is voor veel geliefden niet uit te houden. Geregeld reizen Oekraïners hun vaders, echtgenoten en zoons achterna in de trein richting de oorlog, om een paar dagen per jaar extra samen door te brengen.
Een opmerkelijk tafereel: familieleden uit heel Oekraïne komen aan op het station in Kramatorsk. Ze reizen richting het front om hun geliefden te kunnen zien. Militairen, zeker commandanten, krijgen geen toestemming van het leger om helemaal terug te reizen naar hun woonplaats. Dus vinden de ontmoetingen plaats in veilige steden nabij de frontlinie. De goederentrein links is er neergezet om het perron en de mensen te beschermen tegen Russische raketaanvallen.
Maksym en Valentyna zien elkaar voor het eerst in een jaar weer in Kramatorsk. Valentyna woont met hun kinderen Yeva (5) en Mativy (2) in de regio Odessa. Anna uit Kyiv heeft zojuist afscheid genomen van haar man Vasyl, nu wacht ze op een trein terug naar huis. Het stel is vier jaar samen.
Op het station van Kramatorsk komt elke dag een trein aan met familieleden van militairen. Sommigen reizen in het geheim naar de oorlog. Zoals een jonge vrouw die aan Krings vertelde dat ze stiekem naar Kramatorsk was gereisd om haar vriend op te zoeken, zonder het aan haar moeder te vertellen.
Ook over het spoor richting de frontlinies rollen wagons met bevoorrading voor het Oekraïense leger. Taras, de bestuurder van een tank, vertelde Krings in de zomer van 2023 dat de trein zijn bataljon van het ene naar het andere slagveld brengt. Nadat hij Cherson had bevrijd, werd hij met zijn tank op een trein naar de Donbas gezet om daar verder te vechten.
Taras patrouilleert met zijn Poolse T-72-tank in de buurt van de frontlinie bij Avdiivka. Zijn tankeenheid vocht eerst bij Cherson en is daarna per spoor naar de Donbas gebracht.
Na acht maanden Russische bezetting is het stadje Mylove in de regio Cherson door Oekraïnse troepen bevrijd. Een inwoonster praat met speciale eenheden van het Oekraïense leger.
Ondanks de gevaren is Tetiana Vyslohoezova het liefst op het spoor. Als ze tussen haar diensten thuiszit, dan leest ze de nieuwsberichten van het front en over raketinslagen achter het front. Dan hoort ze het luchtalarm. En dan wordt ze angstig.
‘Als je onderweg bent, dan denk je er niet aan dat je bang bent’, zei ze tegen Krings op het spoor tussen Oorlog en Vrede. ‘Je gaat gewoon, want je bent aan het werk.’
Na de invasie door Rusland op 24 februari 2022 besloot de Nederlandse fotojournalist Jelle Krings de wereld rond het spoor in Oekraïne in al haar facetten te documenteren. Hij legde contact met gemeenschappen die al generaties lang langs het spoor wonen en het spoornetwerk onderhouden. Hij reisde diverse malen naar het front en zag het cruciale belang van het spoornetwerk voor Oekraïne in de strijd tegen Rusland. De informatie in dit artikel is gebaseerd op tientallen interviews die Krings gedurende drie jaar hield. Enkele foto's waarop militairen voorkomen, zijn voor publicatie aan de Oekraïense autoriteiten voorgelegd vanwege de strategische informatie die zij kunnen bevatten.
Over de 'Iron People' van Oekraïne verschijnt dit jaar een fotoboek van Jelle Krings. U kunt hier op het fotoboek intekenen. Zodra het boek is gedrukt, krijgt u het toegestuurd. De exacte publicatiedatum is nog niet bekend.
Door Jelle Krings
Tekst Tom Vennink
Eindredactie Peter de Greef
Fotoredactie Gabriel Eisenmeier en Rowin Ubink
Graphics Stephan Pullen
Productie Gabriel Eisenmeier en Hans-Maarten Dagelet
Vormgeving Titus Knegtel
Na het neerhalen van vlucht MH17, vandaag tien jaar geleden, krijgt een team met Oekraïense pathologen opdracht de lichamen van de slachtoffers gereed te maken voor transport naar Nederland. Hoofdlijkschouwer Joeri Kravtsjenko bracht dit werk nauwgezet in beeld. Voor hem en zijn collega’s is de oorlog daarna nooit meer gestopt.
Tien jaar geleden zette de Russische president Vladimir Poetin zijn handtekening onder de annexatie van de Krim: het begin van gewelddadige pogingen om Oekraïne onder Moskous bewind te stellen. De Oekraïense fotograaf Sergej Soepinsky legt al ruim drie decennia vast hoe Oekraïne voor een andere toekomst vecht, onafhankelijk en democratisch.
Source: Volkskrant