Zondag 23 februari kiest Duitsland een nieuw parlement. Hoe werken deze verkiezingen en welke waarborgen tegen extremisme zitten er in het systeem? We leggen het uit.
Door Remco Andersen
In Nederland zijn de Tweede Kamerverkiezingen simpel: het percentage stemmen bepaalt het aantal zetels. Deze evenredige vertegenwoordiging kennen ze ook tijdens de Bondsdagverkiezingen, maar daar wordt ze gecombineerd met een districtenstelsel. Iedere Duitse kiezer brengt daarom straks twee stemmen uit: één op een kandidaat uit zijn kiesdistrict, en één op een partij.
Dat ziet er als volgt uit.
In Duitsland kruis je op het stembiljet twee vakjes aan: een voor een kandidaat uit jouw district, een voor een landelijke partij.
De partijstem bepaalt het zetelaantal in de Bondsdag.
Maar in Duitsland gaan de zetels eerst naar de winnaars van de districtsstem. Hier kruisen beide kiessystemen elkaar.
Dat kan tot een probleem leiden: soms wint een partij zoveel kiesdistricten, dat er teveel politici zijn voor te weinig zetels. Deze kandidaten krijgen dan tóch een zetel in de Bondsdag.
Deze extra zetels heten ‘overhangmandaten’ en zorgen ervoor dat de grootte van de Bondsdag varieert. Van minimaal 598 tot maximaal 733 nu.
Maar het uittredende parlement gaat vermoedelijk de geschiedenis in als het grootste ooit. De huidige regering schafte, ondanks veel verzet vanuit met name de CSU, de overhangmandaten af. Voortaan wordt het aantal zetels beperkt tot 630. Dat scheelt de belastingbetaler jaarlijks 100 miljoen euro.
CDU-leider Friedrich Merz na een tv-debat.
ANP
Partijen die minder dan 5 procent van de stemmen binnenhalen, krijgen geen plek in de Bondsdag. ‘Hun’ stemmen worden naar rato verdeeld over partijen die de drempel wel halen. Deze kiesdrempel moet voorkomen dat het parlement uiteenvalt in kibbelende partijtjes die nergens toe in staat zijn.
De ‘5-procent-drempel’ vertekent de peilingen nogal. De resultaten – en dus ook de mogelijke coalities – zien er heel anders uit als een of twee partijen de kiesdrempel niet halen en stemmen herverdeeld worden. Dit jaar kan de kiesdrempel van doorslaggevende betekenis zijn. Er zijn maar liefst drie partijen die in de peilingen rond de 5 procent zweven: FDP, BSW, en Die Linke.
Als een, twee, of drie van die partijen het niet halen dan geeft dat coalities die in de peilingen niet mogelijk lijken, zoals CDU + SPD of CDU + Groenen, in één klap een meerderheid.
Weinig landen zijn zich zo bewust van de interne gevaren waaraan een democratie ten onder kan gaan als Duitsland. De nazi’s baanden zich in de jaren twintig en dertig immers deels met democratische middelen een weg naar Berlijn, waar ze in 1933 de democratie afschaften.
De ochtend na de Rijksdagbrand in februari 1933.
Tramonto
Volgens de Duitse grondwet moet die daarom te allen tijde beschermd worden, óók als gekozen partijen of zelfs een meerderheid van de bevolking zich tegen de democratie keert. De rechtsorde kan niet worden opgeheven. Bepaalde fundamentele rechten zijn door het Duitse Constitutioneel Gerechtshof aangemerkt als ‘eeuwig’.
Daaronder de scheiding der machten, maar bijvoorbeeld ook de federale bestuursstructuur, met zestien deelstaten die deels autonome regeringen en politiemachten hebben. De staat kan verregaand preventief optreden tegen personen en organisaties die mogelijk de ‘vrije democratische rechtsorde’ bedreigen.
Binnen de Duitse ‘wehrhafte’ of ‘streitbare Demokratie’ is een unieke rol weggelegd voor de binnenlandse veiligheidsdienst. Deze Dienst voor de Bescherming van de Grondwet (BfV) observeert niet alleen radicale groepen in de samenleving, maar onderzoekt ook politieke partijen die het verdenkt van antigrondwettelijke ideeën. Uitzonderlijk voor een ‘geheime dienst’ is dat de BfV haar bevindingen actief in de openbaarheid brengt, ten behoeve van ‘een geïnformeerd maatschappelijk debat over extremisme.’
AfD-leider Alice Weidel tijdens een speech in de Duitse Bundestag.
ANP
De uiterst rechtse Alternative für Deutschland (AfD) staat als geheel onder observatie van de veiligheidsdienst. Die verdenkt de partij ervan een extreemrechtse organisatie te zijn. Dat betekent dat de dienst infiltreert, personen observeert, en communicatie onderschept. Het feit dat de AfD met ruim 20 procent op de tweede plek staat in de peilingen, doet daarbij nauwelijks ter zake. In het uiterste geval is een partijverbod mogelijk. De ultieme arbiter in dit soort grondwettelijke zaken is het Constitutioneel Gerechtshof in Karlsruhe.
Duitsland bestaat uit zestien deelstaten, Bundesländer, die verregaande autonomie hebben. Deelstaten bepalen grotendeels zelfstandig hun beleid op het gebied van onderwijs, cultuur, ruimtelijke ordening en gezondheidszorg, en hebben elk een eigen regering.
Ze hebben ook eigen politiemachten, veiligheidsdiensten, vluchtelingenautoriteiten, etc. Deze decentralisatie van de bestuursstructuur moet voorkomen dat ‘Berlijn’ oppermachtig wordt. Ze zorgt er ook voor dat besluitvorming in Duitsland traag verloopt, met een bureaucratie die burgers en bedrijven soms tot waanzin drijft.
Afgevaardigden van de deelstaten nemen plaats in de Duitse Bondsraad, vergelijkbaar met de Nederlandse Eerste Kamer.
De vier grootste Duitse partijen kruisten zondagavond de degens in een live-debat op televisie. Volgende week kiest Duitsland een nieuwe regering, rechts en radicaal-rechts liggen op kop. ‘Ik zal er álles aan doen om te voorkomen dat u aan de macht komt.’
Duitse lijsttrekkers hebben met afkeuring gereageerd op de steun van de Amerikaanse vicepresident JD Vance voor de radicaal-rechtse partij Alternative für Deutschland (AfD). Bondskanselier Olaf Scholz (SPD) noemde de ‘inmenging’ ongepast: ‘Zeker tussen vrienden en bondgenoten.’
Over ruim een week zijn de Duitse verkiezingen. Die zullen voor een groot deel draaien om immigratie, zeker na de aanslag in München van een 24-jarige Afghaan. We bellen met Duitsland-correspondent Remco Andersen.
Source: Volkskrant