De opkomst van AfD zorgt voor spanning in Duitsland, waar zondag een nieuw parlement wordt gekozen. Die is goed voelbaar in Bautzen. Het Oost-Saksische stadje is al jaren een belangrijk bolwerk voor de radicaal-rechtse partij en het deel van haar aanhang dat extremistische denkbeelden heeft.
In de winkelstraat willen de meeste voorbijgangers best iets zeggen over de Bondsdagverkiezingen. Een twintiger in een zwarte jas niet. Hij draait zich zwijgend om. Een paar minuten later, wanneer twee andere mannen zich bij hem hebben gevoegd, wil hij toch iets kwijt. "Lügenpresse!" roept hij naar de NU.nl-verslaggever. Leugenpers, een term met een beladen geschiedenis in zowel het nazisme als het communisme. "Wat doe jij hier?"
Bautzen ligt in het oosten van de oostelijke Duitse deelstaat Saksen, niet ver van de grenzen met Polen en Tsjechië. De stad heeft zo'n 40.000 inwoners en een goed bewaard middeleeuws centrum op een plateau boven de rivier de Spree, met oude stadsmuren, een veelvoud van torens en kronkelende klinkerstraten.
Tijdens de Europese migratiecrisis werd de stad landelijk nieuws. Onbekenden stichtten in 2016 brand in een hotel dat was aangewezen als opvangplek voor asielzoekers. Sommige omwonenden vierden feest op straat en probeerden de brandweer tegen te werken. In de maanden daarna kwam het meerdere keren tot knokpartijen tussen extreemrechts en asielzoekers.
Inmiddels zijn de meeste opvanglocaties in Bautzen dicht. Toch blijft de kleine plattelandsstad een belangrijk bolwerk voor een partij die zich voornamelijk verzet tegen migratie. Meer dan een derde van de kiezers uit Bautzen stemde in de Bondsdagverkiezingen van 2017 en 2021 op Alternative für Deutschland (AfD). De radicaal-rechtse partij heeft de meeste zetels in de gemeenteraad.
AfD wil de gevestigde orde in Duitsland opschudden, en de schokgolven zijn goed voelbaar in Bautzen. De plattelandsstad is regelmatig toneel van incidenten - van intimidatie tot mishandeling - die te maken hebben met politieke spanningen. De Saksische afdeling van AfD is door de Duitse binnenlandse veiligheidsdienst aangemerkt als rechts-extremistisch.
De fractievoorzitter van de christendemocratische CDU in de gemeenteraad van Bautzen woont in een rustige straat buiten het centrum. Geen logische route als je daar niet moet wezen. Toch ziet Katja Gerhardi op maandagen honderden rechtse activisten langs haar huis trekken voor een wekelijkse demonstratie.
Toeval? Ze haalt haar schouders op. "Daar zou iemand eens naar moeten kijken. Eerst was het best bedreigend. Het is een smalle straat, dus ze komen vlak langs het raam. Terwijl het buiten donker is en je alleen blauwe politielichten ziet."
Onder de demonstranten zijn verschillende groepen te onderscheiden, hoewel die vaak in elkaar overlopen. Coronasceptici dragen witte kruizen en lichtsnoeren langs het huis, ter nagedachtenis aan mensen die volgens hen zijn overleden door vaccinaties. Anderen zijn er namens AfD. Lokale en regionale partijkopstukken verschijnen regelmatig bij de demonstraties.
Gerhardi ziet ook zwart-wit-rode vlaggen van de Reichsbürger door haar keukenraam, een rechtsextremistische beweging die de moderne Duitse staat niet erkent en terug wil naar het keizerrijk van voor de Eerste Wereldoorlog. Omdat nazivlaggen (met dezelfde kleuren) verboden zijn, voelen ook andere extremisten zich aangetrokken tot die vlag. Zij begeven zich vaak in de staart van de stoet.
"Jongeren zonder migratieachtergrond", zegt het gemeenteraadslid. "Snap je wat ik bedoel?" Haar zoon, een scholier die bijspringt als tolk, is directer. "Ze stemmen op AfD en zijn duidelijk neonazistisch", legt hij uit. "100 procent Duits, White Power en Arisch bloed, zo'n mentaliteit."
De sfeer in Bautzen is er de afgelopen jaren niet beter op geworden, zegt Gerhardi. Afgelopen zomer werd een kandidaat-gemeenteraadslid in elkaar geslagen door gemaskerde mannen. Dat gebeurde tijdens een bezoek aan een jeugdclub, die vaker doelwit is voor extreemrechts. "Ik hoor van jongeren die op basis van hun kleding als links worden gezien, dat ze worden lastiggevallen en 's avonds niet meer alleen door een park durven te lopen."
Haar zoon valt haar bij. "Voor mensen van mijn leeftijd zijn dat soort dingen al normaal." Een uitwisselingsstudent uit Mexico, die een tijdje bij het gezin logeerde, werd meerdere keren uitgescholden en geïntimideerd op straat. Zijn belagers hadden hem Spaans horen spreken. Dat deed hij maar niet meer tijdens de rest van zijn verblijf.
Ook de huidige verkiezingscampagne bleef niet vrij van incidenten in Bautzen. Medewerkers bij een informatiekraam van de radicaal-linkse partij Die Linke werden bijvoorbeeld fysiek belaagd door een groepje mannen uit extreemrechtse hoek.
Roland Löffler weet uit ervaring dat de emoties hoog kunnen oplopen in Bautzen. Een paar jaar geleden organiseerde hij daar een groepsdebat tussen voor- en tegenstanders van AfD. Er kwamen veertienhonderd mensen op af, veel meer dan verwacht. "De sfeer was heel agressief, er werd een uur lang alleen maar geschreeuwd. Het was een catastrofe", zegt de directeur van het Saksische Staatsinstituut voor Politiek Onderwijs met een zucht. "Een van de grootste fouten uit mijn carrière."
Veel kiezers zien de traditionele politiek en media niet meer zitten. Dat ligt volgens Löffler aan de basis van het succes van AfD. "Vertrouwen of wantrouwen, dat is de cruciale factor." Het is geen toeval dat de partij het goed doet in het oosten van Duitsland. "Mensen hier zijn teleurgesteld, omdat ze meer hadden verwacht van de hereniging met West-Duitsland. Om goede en slechte redenen."
Op het oog staat het oosten van Duitsland er economisch niet gek voor. Het is het succesvolste deel van het voormalige Oostblok, met een gemiddeld bruto jaarinkomen in de buurt van het EU-gemiddelde. Maar er zijn nog grote verschillen met de andere helft van het land. Löffler: "Het oosten ligt op het niveau van Italië, het westen op dat van Nederland of Zweden. Woon jij in Dresden en heb je een neef in Stuttgart of Düsseldorf, dan denk je: 'Hij verdient jaarlijks 20.000 euro meer dan ik.' Huur en huizenprijzen zijn hier misschien lager, maar bier en boter kosten hetzelfde."
Burgers in het oosten voelen dat er iets verandert in hun maatschappij. Veel jongeren vertrekken naar het westen, terwijl de vergrijzing al op het hoogste niveau in Duitsland ligt. De plaatselijke infrastructuur verslechtert en de reistijd om dagelijkse zaken te regelen of cultureel vertier op te zoeken neemt toe. Kiezers voelen zich vergeten door Berlijn.
Niet alles kan op het verschil tussen oost en west worden gegooid. Ook in het westen van Duitsland groeit de steun voor AfD. Naar verwachting wordt de partij landelijk tweede in de Bondsdagverkiezingen.
De zoon van Katja Gerhardi kan in ieder geval niet wachten om uit het oosten te vertrekken. "Sorry, mam." Zijn moeder hoopt dat haar CDU, die de Bondsdagverkiezingen waarschijnlijk zal winnen, de boel kan vlot trekken en nieuwe investeringen meer jongeren naar Oost-Saksen zullen brengen. Maar de huidige sfeer in Bautzen grijpt haar naar de keel, moet ze bekennen. "Mijn man en ik praten er soms over om terug te verhuizen naar het westen. Nog niets concreets, maar het is onderwerp van gesprek. Dat is voor het eerst."
Roland Löffler erkent dat er spanningen zijn in een plaats als Bautzen, maar vindt ook dat die niet moeten worden opgeblazen. "Uit alle cijfers blijkt dat Saksen een stabiel en veilig deel van Duitsland is." AfD is er goed vertegenwoordigd en kan dienen als stoorzender bij het vormen van coalities, net als in de landelijke politiek, maar Löffler ziet ook een krachtige tegenbeweging tegen de extreemrechtse elementen binnen die partij.
De directeur van het Saksische Staatsinstituut voor Politiek Onderwijs heeft een opvallend oordeel over de campagne voor de Bondsdagverkiezingen. "Saai", zegt hij. ondanks alle ophef over aanslagen en samenwerking met AfD. "Ik was verbaasd dat de grote partijen amper met een concept kwamen voor de komende vijf, zes, tien jaar, laat staan een echte visie."
Karina zit gevoelsmatig op hetzelfde spoor. De achttienjarige kapster uit Bautzen, die haar achternaam liever privé houdt, mag zondag voor het eerst naar de stembus. Gaat ze niet doen. "Voor mij maakt het toch geen verschil." Maakt dat gebrek aan vertrouwen AfD dan niet aantrekkelijk? "Ach nee, die zijn precies hetzelfde als de rest."
De landelijke, regionale en lokale AfD reageerden niet op meerdere interviewverzoeken van NU.nl. In het partijkantoor in Bautzen werd de verslaggever vriendelijk maar beslist de uitgang gewezen.
Source: Nu.nl algemeen