De door geweld verscheurde Democratische Republiek Congo is een nieuwe fase ingegaan nu rebellengroep M23 de miljoenenstad Goma heeft ingenomen. Maar wat is de nieuwe toekomst die M23 belooft waard?
Door Joost Bastmeijer
Fotografie Sven Torfinn
Drie puberjongens zitten onderuitgezakt in een portiek YouTube-filmpjes te kijken, als plots het schelle geluid van een megafoon klinkt. ‘De vorige overheid heeft een zooitje van Goma gemaakt’, roept Julien Katembo, de kersverse burgemeester van Goma, door het apparaat. ‘Help mee de puinhoop op te ruimen!’
Katembo grijpt zijn bezem; met een schoonmaakploeg van zo’n veertig man komt hij langzaam dichterbij. Verschrikt komen de drie jongens in de benen, met hun handen scheppen ze plastic en kogelhulzen uit de goot. Het afval overhandigen ze gedwee aan een van de schoonmakers, onder het toeziend oog van zwaarbewapende soldaten.
De nieuwe burgemeester van Goma Julien Katembo (links, met bril) spoort inwoners aan de stad schoon te vegen.
Eind januari werd in deze straten een bloedige strijd tussen het Congolese leger en rebellenbeweging M23 uitgevochten. De slag om Goma werd gewonnen door het rebellenleger, dat hier sindsdien de dienst uitmaakt. Volgens de Verenigde Naties kwamen zeker drieduizend mensen om.
De bloedige inname van de provinciale hoofdstad van Noord-Kivu is de grote escalatie van geweld in het oosten van de Democratische Republiek Congo (DRC), dat de regio al decennialang teistert. Etnische spanningen en toegang tot de grondstoffen leidden tussen 1996 en 2003 tot twee verwoestende oorlogen, die miljoenen mensen het leven kostten. Tijdens de oorlogen werden in het gebied meer dan honderd milities gevormd, waarvan M23 inmiddels de grootste is.
Operatiegebied M23 vanaf 13 februari Opmars M23, januari en februari
Bron: Graphic News, AFP, BBC, Institute for the Study of War
De rebellenbeweging zegt etnische Tutsi’s in Oost-Congo te beschermen tegen Hutu-milities, die na de Rwandese genocide van 1994 de grens naar Congo over zijn gevlucht. Bij die strijd krijgt M23 steun van buurland Rwanda, dat wordt geleid door president Paul Kagame (ook een etnische Tutsi). Rwanda zou in Oost-Congo met duizenden troepen meevechten tegen het Congolese leger. Inmiddels mengen ook buurlanden Burundi en Oeganda zich in het conflict en neemt de kans op een derde regionale oorlog toe.
Drie weken na de val van Goma vinden er nog steeds massabegrafenissen plaats. Pick-ups van het Rode Kruis rijden af en aan naar het kerkhof aan de rand van de stad, uit de auto’s stappen mannen in witte pakken. Ze halen de lichamen, opgerold in bebloede stukken plastic en zeil, uit de laadbakken en hijsen ze naar de graven. Daar laten ze de lichamen zakken in de donkere, vulkanische grond.
De penetrante geur die bij het verplaatsen van de rottende lichamen komt, wasemt over het veld. Een van de nieuwsgierige taxichauffeurs die aan de rand van het veld achter een roodwit lint staan, trekt gauw zijn grijze shirt over zijn neus.
Grafdelvers aan het werk op de begraafplaats van Goma.
Afgelopen weekeinde marcheerde M23 de zuidelijker gelegen stad Bukavu binnen. Ook daar wordt een nieuwe parallelle regering geïnstalleerd, onder de noemer Alliance Fleuve Congo (AFC); aan nom de guerre M23 kleeft te veel bloed. Bij het ‘bevrijden’ van Oost-Congo pleegden de M23-soldaten volgens meerdere VN-rapporten standrechtelijke executies en massamoord op burgers. Ook zouden ze kindsoldaten hebben gerekruteerd.
Volgens de rebellenbeweging verspreidt de VN bewust verkeerde informatie; zij zouden aan de kant van de Congolese overheid staan.
‘Congo is een mislukte staat’, zegt Corneille Nangaa, de leider van AFC op een comfortabele bank in het enige vijfsterrenhotel van Goma. Nangaa, voormalig hoofd van de Congolese kiescommissie en zakenman, zegt van Congo een ‘zakenland’ te willen maken. Het camouflagepak dat hij tijdens de inname van Goma droeg, heeft hij verruild voor een pak met overhemd, zijn witte guerrillabaard is afgeschoren.
Hier zit geen rebellenleider, maar een politicus.
Corneille Nangaa, Alliance Fleuve Congo (AFC)
Nangaa zegt door te willen stoten naar Kinshasa, de hoofdstad in het westen van het kolossale centraal-Afrikaanse land. Daar wil hij een einde maken aan de regering van president Félix Tshisekedi, die weigert met Nangaa te onderhandelen. ‘Tshisekedi graait uit de staatskas en onderdrukt zijn burgers’, zegt hij, ‘dus hij moet vertrekken.’
Onder Nangaa zal de Congolese bevolking profiteren van de grote hoeveelheden kostbare mineralen en goud die in de Congolese grond zitten, belooft hij. ‘Maar eerst hebben we een hervormd overheidssysteem, gerechtigheid en veiligheid nodig.'
Wat de inwoners van Goma van Nangaas plannen vinden, is lastig te peilen. ‘Zo lang ze onze veiligheid garanderen, is er geen probleem,’ zegt Amadi Hadisi. Gestoken in een felrood sportshirt geeft ook hij gehoor aan de oproep om de straat schoon te vegen. ‘Dit doe ik vrijwillig’, zegt hij voorzichtig. ‘M23 heeft het hier nu voor het zeggen. Dus we volgen hun regels.’
De inwoners leggen zich neer bij de nieuwe status quo. Een populaire muzikant die een nummer maakte over de verkrachtingen en plundertochten van M23, werd vorige week doodgeschoten. Wie de schoten loste, is onbekend.
Mensen lopen vanuit Mulengo-vluchtelingenkamp naar Sake, dat een stuk westelijker ligt, verder van de grens met Rwanda.
In 2012 werd de stad ook al door M23 veroverd. Buurland Rwanda kwam toen onder zo veel internationale druk te staan, dat de rebellen de stad na amper een week alweer verlieten. Die druk blijft nu grotendeels uit.
De veiligheid die Nangaa belooft, kan M23 nog niet overal garanderen; aan de randen van de stad wordt nog elke nacht geschoten, geplunderd en geroofd. Daders worden geregeld door boze omstanders in brand gestoken; langs de route naar Sake liggen meerdere verkoolde lichamen.
De chaos is het grootst in het Mulengo-kamp, aan de westkant van de stad. Veel van de 700 duizend ontheemden die sinds het begin van het jaar naar Goma vluchtten voor het geweld dat met de opmars van M23 gepaard ging, verbleven hier en ten noorden van de stad in gigantische tentenkampen.
M23 is bang dat de dichtbevolkte tentenkampen een broeinest zijn voor een rebellie tegen hun nieuwe leiders. Volgens de ontheemden kregen zij daarom een ultimatum om het kamp te verlaten, een bewering die door M23 wordt ontkend. De weinige humanitaire organisaties die nog in de kampen aanwezig zijn (veel hulpverleners vluchtten toen M23 de stad naderde), werden gedwongen hun werkzaamheden te staken. Hun latrines, klinieken en scholen werden door onbekende mannen geplunderd en gesloopt.
Bewoners breken hun tenten in het Mulengo-kamp af.
Overal in het kamp klinkt rumoer, vermengd met het getimmer van mannen en vrouwen die hun zelfgemaakte tenten afbreken. Op de zwarte grond zijn de contouren van de vele duizenden tentjes nog goed te zien; zeker de helft van de ontheemden heeft spullen al gepakt en is vertrokken.
‘We kunnen hier makkelijk gedood worden’, zegt de 33-jarige Nikuze Habimana. Voor wie ze precies bang is, zegt ze niet. Om haar voorhoofd is een band gespannen met daaraan een grote bundel met al haar bezittingen. Op haar nek zit haar zoontje, zijn voeten zitten vol zweren en littekens. Het gezin keert terug naar hun dorp Mitumbala. Volgens M23 is het daar veilig, maar Habimana betwijfelt dat. Toch vertrekt ze. ‘We hebben geen keus.’
Nikuze Habimana met haar zoontje.
Habimana voegt zich bij een eindeloze stoet mensen, die zich langzaam door de heuvels en langs een uitloper van het Kivumeer in de richting van het westelijker gelegen Sake begeeft. Velen van hen weten niet of de huizen in hun thuisdorp na de jarenlange oorlog nog overeind staan. De weg ligt bezaaid met kogels, langs de kant staat een uitgebrand pantservoertuig.
Na zo’n 20 kilometer door een drassig gebied, bereiken de terugkerende ontheemden Bambiro, een buitenwijk van Sake. Dit was een van de belangrijkste verdedigingslinies van Goma. Nog meer kapotte pantservoertuigen bij de voormalige basis van het Congolese leger en een schoolgebouw vol gaten in het dak verraden hoe hevig hier is gevochten.
Balingene Kibetsi bij haar beschadigde huis in Sake.
Federline (9) kijkt naar het gat in het dak waardoorheen de bom viel die grootmoeder doodde.
Een paar honderd meter verderop doemen de eerste kapotgeschoten huizen op. Nadat de bommen, granaten en mortieren dwars door de golfplaten daken waren gedrongen en ontploft, bleef er van de houten constructies weinig over.
Bij een van de huizen op een erf klinkt luid gehuil. ‘O, mama’, roept de 32-jarige Faida, ‘waarom hebben we je terug laten gaan?’ Faida is met haar kinderen vorige week teruggekeerd uit het kamp. Haar moeder verliet het kamp al eerder, vlak voor de aanval op Goma begon. Toen de familie terugkwam, troffen zij de oude vrouw dood in haar bed, geraakt door een granaat die door het dak was gekomen. Inmiddels ligt ze begraven naast haar kapotgeschoten huis. ‘Dit is de schuld van Tshisekedi’, snikt Faida. ‘Als hij bereid was geweest om met de rebellen te praten, was het nooit zo uit de hand gelopen.’
‘Trrr, trrr, bam!’ De kinderen van Faida spelen soldaatje met de houten brokstukken van het huis. De grond ligt bezaaid met stukjes metaal en houtsplinters. Naast het huis, bij het graf van hun oma, liggen achtergelaten legerhelmen, veldflessen en uniforms. ‘We laten de kinderen er niet mee spelen’, zegt Faida, ‘die spullen zijn gevaarlijk.’
Wie niet door de vele bommen en kogels is gedood, maar wel ernstig verwond, komt terecht in het Ndosho-ziekenhuis in Goma, dat wordt gerund door het Rode Kruis. Een paar dozijn jonge mannen met stompen op de plek waar hun benen hadden moeten zitten, proberen zich met krukken over de naar chloor ruikende ziekenhuisgangen te verplaatsen .
Traumachirurg Abdou Sidibe draait overuren.
Josué Biringiro is blind geworden nadat een granaat is ontploft.
Tussen de gewonde mannen en vrouwen ligt de kreunende Josué Biringiro, over zijn ogen zit roze drukverband. ‘Hij speelde met zijn vrienden met een granaat, die ontplofte in zijn buurt’, zegt zijn vader Daniel zachtjes. ‘De dokters zeggen dat zijn ogen niet meer te redden vallen.’ De verpleegster moest de 15-jarige jongen gisteren vertellen dat hij nooit meer zou kunnen zien. ‘Hij moest overgeven, en heeft sindsdien niet meer gegeten’, prevelt ze.
Josués ogen worden straks door traumachirurg Abdou Sidibe operationeel verwijderd. Ook al ligt de inname van Goma al weken achter hem, in zijn operatiekamer is het nog altijd een komen en gaan van zwaargewonde mannen, vrouwen en kinderen. Op zijn operatietafel ligt een 25-jarige man. ‘Hij had een schotwond, waardoor zijn been zo ernstig beschadigd was dat deze moest worden afgezet’, zegt Sidibe. Het been van de man is net met een handzaag geamputeerd. De man is slechts lokaal verdoofd, zijn ogen schieten onrustig heen en weer.
In het Ndosho-ziekenhuis liggen mannen van wie ledematen moesten worden afgezet.
De eerste dagen na de aanval kwamen er vierhonderd patiënten binnen. ‘We voerden dag en nacht operaties uit.’ Er liggen nog 290 patiënten in het ziekenhuis, terwijl er maar 146 bedden zijn. ‘Ik heb nog nooit zoiets meegemaakt’, zegt de chirurg onderwijl het afgezette bovenbeen van de man dichtschroeiend. ‘We kregen zwangere vrouwen binnen met ernstige buikverwondingen, en hebben ledematen van peuters moeten afzetten’, zegt hij. ‘Dat heeft een enorme impact op het hele team.’ Hij pauzeert even. ‘Maar we realiseren ons: als we hen niet helpen, overlijden ze. Dat houdt ons op de been.’
Joost Bastmeijer is correspondent Afrika van de Volkskrant. Hij woont in Dakar, Senegal. Voor dit verhaal reisde hij naar Goma.
Rebellen van M23 hebben recent Goma ingenomen, een belangrijke stad in het oosten van de Democratische Republiek Congo. Correspondent Joost Bastmeijer wist er te komen. ‘Het is in feite een bezette stad, waar al heel lang veel misgaat.’
Afrikaanse leiders hebben zaterdag geprobeerd het conflict in Congo te bezweren op een top in Tanzania. Eind januari veroverden rebellen van M23, met steun van buurland Rwanda, de grote Oost-Congolese stad Goma. Op de top kwam het niet tot een concrete oplossing.
De wereldwijde jacht op grondstoffen spitst zich toe op zeldzame metalen om groene revoluties mee te realiseren. China start met een forse voorsprong, Afrika lijkt weer kind van de rekening te worden.
Source: Volkskrant