Onderzoekers hebben de nauwkeurigste waarnemingen tot nog toe gedaan van de gewelddadige wind in de atmosfeer van een verre planeet, zo’n 900 lichtjaar bij de aarde vandaan.
is wetenschapsredacteur voor de Volkskrant. Hij schrijft over sterrenkunde, natuurkunde en ruimtevaart.
Overweldigend sterke winden die waaien in verrassende richtingen en elementen zoals ijzer en titanium vervoeren: dat is wat astronomen zagen toen ze alle vier de reuzentelescopen van de Very Large Telescope (VLT) in Chili tegelijk richtten op verre planeet Tylos (ook bekend als Wasp-121b), een kleine 900 lichtjaar bij de aarde vandaan.
‘Dit is prachtig onderzoek dat laat demonstreert hoeveel details je kunt zien wanneer je de telescopen van de VLT laat samenwerken’, zegt exoplaneetonderzoeker Ignas Snellen van de Universiteit Leiden, zelf niet bij het onderzoek betrokken. ‘Dit is de nauwkeurigste waarneming van een verre planeetatmosfeer tot nog toe.’
Exoplaneten zijn verre werelden die draaien om een andere ster dan de zon. Tot halverwege de jaren negentig was er niet een ontdekt, inmiddels staat de teller op 5.834. Astronomen hopen in die buitenaardse plekken te ontdekken hoe planeten ontstaan en hoe het er op die werelden aan toegaat, zodat ze wellicht op termijn ook antwoord kunnen vinden op de vraag of elders in de kosmos leven bestaat.
Tylos is een zogeheten ‘ultrahete Jupiter’, een gasplaneet die qua formaat vergelijkbaar is met de grootste planeet van het zonnestelsel, maar die véél dichter op zijn moederster staat. Aan de kant die naar de ster wijst is het daarom verzengend heet, een geschatte 2.700 graden Celcius, een temperatuur waarbij zelfs watermoleculen het niet overleven en uit elkaar vallen tot losse atomen.
Aangezwengeld door de temperatuurverschillen tussen die extreem hete dag- en de koelere nachtzijde, neemt de wind er bovendien groteske snelheden aan.
De krachtigste wind die de onderzoekers zagen, zwiepte met een grove 97 duizend kilometer per uur rond de planeet, zo schrijven de onderzoekers in een artikel in vakblad Nature dat dinsdagmiddag verscheen. Dat is honderden malen krachtiger dan de sterkste aardse orkaan, die maximale windsnelheden van zo’n 350 kilometer per uur kan bereiken. Leven op de planeet is dan ook volkomen onmogelijk.
De onderzoekers tuurden met de vier telescopen in Chili diep de atmosfeer van Tylos in en ontdekten op die manier onder meer hoe het gedrag en de richting van die gewelddadige winden, afhankelijk van de exacte atmosferische laag, konden verschillen.
Zo zagen de astronomen onder meer een straalstroom die materiaal rond de evenaar van de planeet laat draaien en de bovenliggende atmosfeer laat kolken, terwijl een afzonderlijke luchtstroom dieper in de atmosfeer gas van de hete naar de koelere kant van de planeet verplaatst.
In een gelijktijdig verschenen artikel in het vakblad Astronomy and Astrophysics beschrijven onderzoekers bovendien hoe ze vlak onder de straalstroom titanium zagen, een metaal dat bij eerdere waarnemingen van de planeet nog niet was gevonden.
‘Aan de bovenste luchtstroom zit een heel verrassende draaiing die ik niet kan verklaren’, zegt Snellen. De waarnemingen laten volgens hem zien hoeveel informatie over atmosferische processen er ook bij dit soort verre planeten nog voor het oprapen ligt.
‘Zeker als straks de ELT klaar is’, zegt Snellen, verwijzend naar de Extremely Large Telescope, de geplande opvolger van de VLT die rond 2028 z’n eerste waarnemingen moet doen.
‘Die kan straks nog eens zeven keer scherper zien. Dan kun je niet alleen veel beter zien op welke hoogte dit soort luchtstromingen zich bevinden, en wat er gebeurt op de grens tussen de dag- en de nachtkant, maar je kunt ook gaan kijken naar de atmosferen van veel kleinere planeten dan dit soort gasreuzen. Dan komen ook de atmosferen van rotsachtige planeten die veel meer lijken op de aarde in bereik.’
Alles over wetenschap vindt u hier.
Geselecteerd door de redactie
Source: Volkskrant