Wekelijks duikt Volkskrant-redacteur Olaf Tempelman in een internationaal fenomeen. Deze week: mensen kunnen bereid zijn feiten in te slikken om hun hachje te redden, is een les uit de Stalintijd die weer relevant dreigt te worden.
is redacteur van de Volkskrant.
Een van de termen die bekender werden dan hun naamgever is lysenkoïsme, vernoemd naar Trofim Lysenko, stalinistisch wetenschapper. Tot op de dag van vandaag wordt lysenkoïsme gebruikt voor het afwijzen van wetenschappelijke feiten uit meedogenloze ambitie, excessieve ijdelheid of politiek effectbejag.
Omdat de naam Kennedy al is verbonden met een vermoorde Amerikaanse president en een vermoorde presidentskandidaat, is het onwaarschijnlijk dat ‘kennedyisme’ zal inburgeren als eigentijdse term voor hetzelfde verschijnsel. Maar in zijn campagnes tegen (de gevaren van) vaccineren trotseerde Robert F. Kennedy junior, zoon van de in 1968 vermoorde kandidaat, minstens zo veel wetenschappelijke feiten als Sovjet-bioloog Trofim Lysenko er negeerde als het ging om de wetten van de genetica. Kennedy’s campagne Make America Healthy Again – waarin werd beweerd dat vaccins autisme kunnen veroorzaken – leverde hem zo veel volgelingen op dat ‘MAHA-moeders’ een begrip werd.
Tot voor kort konden we zeggen: zulke mensen heb je, in de covidtijd werd duidelijk met hoeveel ze zijn, maar in de westerse wereld zitten ze, in tegenstelling tot vroeger in de Sovjet-Unie, niet op posities waarin ze het beleid kunnen bepalen. Dat was vóór Robert. F. Kennedy junior door Donald J. Trump werd voorgedragen als minister van Volksgezondheid.
Trofim Lysenko groeide uit tot de machtigste Sovjet-wetenschapper van het interbellum door alle doorbraken die Stalin verlangde op een presenteerblad aan te leveren. Hoe machtiger Lysenko werd, hoe hachelijker de positie van collega’s met respect voor de feiten.
Lysenko’s bevindingen over het veranderen van wintertarwe in zomertarwe droegen rechtstreeks bij aan hongersnoden. Bij zijn slachtoffers kwamen de wetenschappers die tot dwangarbeid werden veroordeeld omdat ze weigerden in het ‘lysenkoïsme’ mee te gaan. De botanicus Nikolaj Vavilov (van wie Lysenko ooit les kreeg) bleef Lysenko’s bevindingen onjuist en levensgevaarlijk noemen en stierf in 1943 in de goelag.
De Republikeinse senator Bill Cassidy, arts en vaccinatieactivist, noemde de ideeën van Kennedy jarenlang onjuist en levensgevaarlijk. In 2000 redde Cassidy op het nippertje het leven van een niet tegen hepatitis B gevaccineerde 18-jarige vrouw. Later zei hij daarover: ‘Het was de zwaarste dag uit mijn loopbaan, omdat ik dacht: met 50 dollar aan vaccinaties was dit allemaal te voorkomen geweest.’ Sindsdien, zei Cassidy, ‘doe ik alles wat ik in me heb opdat ik nooit meer tegen ouders hoef te zeggen dat hun kind kan overlijden door een ziekte waartegen een vaccin bestaat.’
Dat Cassidy grote bezwaren had tegen de voordracht van Kennedy als minister, laat zich begrijpen. Als Republikeins senator had hij de macht om Kennedy’s aantreden voorlopig tegen te houden. Helaas, na een weekeinde van ‘intense discussies’ verklaarde Cassidy diens voordracht te zullen steunen. Hem hing geen dwangarbeid boven het hoofd, wel het einde van zijn politieke carrière.
Deze senator met respect voor de feitelijkheid had Trump al een keer getrotseerd, in 2021. Cassidy verklaarde toen als een van de weinigen in zijn partij dat Trump de Capitoolbestorming had uitgelokt en stemde voor een afzettingsprocedure. Dat Cassidy op die manier ‘Trump verraadde’, werd niet vergeten door een partijgenoot uit Louisiana, John Fleming, die aast op Cassidy’s zetel. Om in 2026 kans te maken tegen Fleming, kon Cassidy Trump niet nog een keer trotseren. In de keuze tussen het opstaan tegen een charlatan en het redden van zijn loopbaan, koos hij voor het laatste.
Zo ging het vaker in de geschiedenis. Een ongemakkelijke les uit de Sovjet-Unie van Stalin die in snel tempo relevant dreigt te worden voor de westerse wereld van de 21ste eeuw, is dat ook wetenschappers bereid kunnen zijn véél feiten in te slikken om hun positie te redden. Nikolaj Vavilov en een paar honderd anderen die bleven verkondigen dat Trofim Lysenko een charlatan was, vormden helaas een minderheid.
In de rubriek Op het tweede gezicht schrijft Volkskrant-redacteur Olaf Tempelman wekelijks op scherpe en satirische wijze over een buitenlands nieuwsonderwerp. Lees hier het protocol van de Volkskrant.
Geselecteerd door de redactie
Source: Volkskrant