Na een week van verwarrende signalen uit Washington gaapt er een diepe kloof tussen de Europese en Amerikaanse politici: ze blijven elkaar vertellen dat ze gedeelde waarden hebben, maar verschillen diep van mening over wat die waarden zijn.
is politiek verslaggever van de Volkskrant. Hij schrijft over veiligheid, diplomatie en buitenlands beleid.
In een wervelstorm van Amerikaanse uitlatingen en acties – voorop Donald Trumps telefoontje met Vladimir Poetin – zagen veel Europeanen de afgelopen dagen het definitieve einde opdoemen van de trans-Atlantische alliantie die 75 jaar de veiligheid van het vrije deel van hun continent garandeerde. Van vele kanten klonk de urgentie om Europa sterk genoeg te maken om desnoods alleen te overleven in een ruige wereld.
Nu het stof begint neer te dalen, lijkt de eerste conclusie voorbarig, maar dat doet niets af aan de ernst – en de daarin vervatte politieke, economische en militaire uitdaging – van de tweede conclusie. De verwarring die onstond na Trumps startschot voor onderhandelingen over Oekraïne is deels te wijten aan tegengestelde Amerikaanse signalen, deels aan gebrek aan Europese toegang tot Trump.
Eerst was het minister van Defensie Pete Hegseth die allerlei Oekraïense onderhandelingsposities al opgaf en zei dat veiligheidsgaranties voor Oekraïne geen zaak zijn voor de VS of de Navo. Daarna liet vice-president Vance weten dat zelfs het sturen van Amerikaanse troepen een optie is als Poetin niet te goeder trouw een akkoord wil sluiten. De VS willen een ‘reset’ met Rusland, inclusief de terugkeer van Rusland in de G7, en Poetin overtuigen dat aan de onderhandelingstafel meer te halen valt dan op het slagveld.
Tegelijkertijd zegt de regering-Trump te hechten aan een onafhankelijk, soeverein Oekraïne en aan de eis dat een akkoord geen ‘Minsk III’ mag worden, verwijzend naar de overeenkomsten die volgden op de Russische inval in Oost-Oekraïne in 2014. Het moet een ‘duurzaam’ akkoord worden dat nieuwe agressie van Poetin tegen het land onmogelijk maakt.
Dat gaat diametraal in tegen Poetins eisen: een neutraal, militair ontwapend Oekraïne dat Russische claims op ‘nieuwe provincies’ formeel erkent. Als de Amerikanen vasthouden aan hun minimumeisen, ligt een akkoord dus niet in het verschiet. De onzekere factor is of Trump dan de druk op zijn ‘vriend’ Poetin zal verhogen, of de Oekraïners gaat dwingen tot concessies die in vrij Europa als een diepe knieval voor agressie worden beschouwd.
Vance sprak vrijdag met president Zelensky, maar zijn toespraak in München was een lange tirade tegen Europese ‘commissars’ die met hun strijd tegen desinformatie het vrije woord onderdrukken of zelfs, zoals in Roemenië, verkiezingsuitslagen annuleren. Hij verdedigde Elon Musks bijdrage (‘geen interventie!’) aan het Duitse verkiezingsdebat en zei dat massa-immigratie een gevolg is van bewuste politieke besluiten. ‘Mensen zijn slim’, zei Vance. ‘Geen democratie kan overleven door burgers te vertellen dat hun zorgen niet geldig zijn’.
Voor hem sprak de Duitse president Steinmeier, die de lof zong op het recht als ultieme arbiter en waarschuwde voor de gevaren van de band tussen tech-oligarchen en politieke macht in Washington.
De toespraken bevestigen de enorme kloof tussen regerende Europese en Amerikaanse politici: ze blijven elkaar vertellen dat ze gedeelde waarden hebben, maar verschillen diep van mening over wat die waarden zijn. De clash tussen Trumps nationalistische ‘soevereinisten’ en Europese ‘multilateralisten’ bemoeilijkt een eensgezind Europees diplomatiek antwoord op Amerikaanse initiatieven. Immers, rechtspopulistische krachten zijn in Europa ook deels aan de macht.
Dat bemoeilijkt ook de Europese opdracht om, zoals de Franse president Macron zegt, de eigen veiligheid en die van Oekraïne veilig te stellen. ‘Dit is Europa’s moment om te schakelen en te versnellen’, anders loopt de weg van de EU dood, waarschuwt hij. Macron noemt Trumps terugkeer een ‘elekroshock’, maar erkent dat Trump ‘een kans’ heeft gecreëerd voor een diplomatieke oplossing van de oorlog in Oekraïne, ‘waarin ieder zijn rol moet spelen’.
Europa’s ‘Moment’ is al vele malen uitgeroepen sinds het einde van de Koude Oorlog, te beginnen met de Luxemburgse minister Jacques Poos die in 1991 aan het begin van de desastreuze Europese interventie in de oorlogen in ex-Joegoslavië verklaarde dat de Europeanen dit varkentje wel zouden wassen. Ditmaal, met een agressief, revanchistisch en gemilitariseerd Rusland, is de Europese veiligheidscrisis nog veel dramatischer.
Europa’s lancering als serieuze militaire speler – ondanks alle pogingen de afgelopen kwart eeuw – is nooit van de grond gekomen. Trumps terugkeer, zijn transactionele en egocentrische benadering en zijn onbetrouwbaarheid als onderhandelaar met een ontketende Poetin, die via oorlog en sabotage een nieuwe Europese ordening wil afdwingen, doen alle seinen op rood springen.
Het is mogelijk dat deze gevaarlijke cocktail de Europeanen voldoende in beweging krijgt – en ook in voldoende mate om Oekraïne niet te laten vallen, ongeacht wat Trump zegt. ‘Shocktherapie kan onderdeel van de genezing zijn’, aldus veiligheidskenner Eliot Cohen over de Amerikaanse benadering. Van de beoogde ‘werkverdeling’ – Europese bondgenoten vooral Europa, Amerika de Pacific – kan niemand nog schrikken.
Opmerkelijk is dat hoewel de regering-Trump zich afkeert van de multilaterale wereldorde die voor Europa het uitgangspunt is, de Amerikanen hun allianties in Europa en Azië op waarde blijven schatten. Maar wel drastisch hervormd: ‘Uncle Sam wil geen Uncle Sucker meer zijn’, zoals Hegseth het uitdrukte. De bondgenoten kunnen nog niet zonder elkaar, maar de Duitse minister Boris Pistorius benadrukte de spanning waaronder ze doorworstelen. De rede van Vance, ‘waarin hij Europese democratie vergelijkt met die in ietwat autoritaire landen’, noemde hij ‘onacceptabel’.