Het overleg van de Navo-landen, donderdag in Brussel, werd overschaduwd door Trumps toenadering tot Poetin. De Europese leiders vragen zich af of zij straks iets te zeggen hebben over de voorwaarden voor vrede in Oekraïne. En dat geldt al helemaal voor Oekraïne zelf.
is politiek verslaggever van de Volkskrant. Hij schrijft over veiligheid, diplomatie en buitenlands beleid.
Navo-baas Mark Rutte poogde donderdag verwoed de eenheid te bewaren, maar veel Europese bondgenoten en Oekraïense politici toonden zich geschokt door de wijze waarop president Donald Trump zijn initiatief is gestart om de oorlog in Oekraïne te beëindigen.
Zo noemde de Duitse defensieminister Boris Pistorius het ‘ongelukkig dat Trump al publieke concessies heeft gedaan aan Poetin voordat de onderhandelingen zelfs maar begonnen zijn’. Daarmee doelde hij op Amerikaanse uitlatingen dat Oekraïne realistisch gesproken niet al zijn grondgebied terug kan krijgen en dat Navo-lidmaatschap voor Oekraïne er niet inzit.
Deze standpunten zijn niet nieuw, en het eerste deel is ook door president Zelensky erkend, maar dat in Europese hoofdsteden en in Brussel, waar Navo-defensieministers bijeen waren, alarmbellen afgingen had ook te maken met de manier waarop de VS hun vredesinitiatief begonnen zijn – zonder veel consultatie vooraf met Oekraïne of bondgenoten.
Het gevoel dat president Trump, zoals de Franse veiligheidsexpert François Heisbourg het zei, bereid lijkt ‘Oekraïne onder de bus te gooien’, kon donderdag niet worden weggenomen door zijn minister van Defensie Pete Hegseth, die donderdag het antwoord op de vraag schuldig bleef welke concessies dan van Rusland worden verwacht.
Gevraagd of Oekraïne desnoods gedwongen kan worden met een akkoord in te stemmen, zei hij dat anderen in de regering-Trump daarover gaan. Ook over voortzetting van militaire steun (nu loopt de door Biden geaccordeerde steun nog door) bleef hij vaag: ‘Minder of meer, dat kan ook onderwerp zijn van toekomstige onderhandelingen.’
Trump zelf liet zich na zijn gesprek met Poetin ook op dubbelzinnige wijze uit over Oekraïnes rol, terwijl hij opnieuw begrip toonde voor Poetin, die ‘veel soldaten heeft verloren’ bij zijn veroveringen in Oekraïne.
Europese diplomaten vrezen vooral de Trump-factor in de onderhandelingen. Waar kan het toe leiden als twee presidenten die een liefde voor invloedssferen en harde machtspolitiek delen een akkoord gaan uitwerken? Zo klinkt al de pessimistische voorspelling dat de aankomende veiligheidsconferentie in München, waar de komende dagen Amerikaanse en Europese politici elkaar ontmoeten, een ‘München 2.0’ wordt.
Dat verwijst naar het akkoord dat in 1938 in deze stad werd gesloten, waardoor Adolf Hitler een deel van Tsjechoslowakije mocht annexeren. Dát akkoord werd tenminste nog vóór de grote oorlog gesloten, niet toen deze al begonnen was, werd er donderdag geschamperd.
Een aantal grote Europese landen, waaronder Polen, Frankrijk, Duitsland en het Verenigd Koninkrijk, zei in een verklaring dat ze bereid zijn meer steun te verlenen aan Oekraïne en dat ze onverkort vasthouden aan Oekraïnes onafhankelijkheid, soevereiniteit en territoriale integriteit. Ook eisen ze een plek aan de onderhandelingstafel voor zichzelf en voor Oekraïne.
Daarmee erkenden ze indirect dat ze tot dusver weinig betrokken zijn – een notie die Rutte donderdag tegensprak – terwijl het vanuit het Kremlin en het Witte Huis verklaringen regent over hun goede wederzijdse contacten. Die afwachtende houding wekt irritatie in Kyiv. ‘Iedereen wacht op wat Trump ze vertelt om te doen’, citeert de Financial Times een hoge Oekraïense functionaris.
Zelensky heeft erkend dat ook hij die intensieve contacten met Trump tot dusver nauwelijks heeft. Op weg naar München, zei hij dat het ‘vrij onplezierig’ was dat Trump zonder afstemming eerst met Poetin had gesproken’. Maar Oekraïne kan, onderstreepte hij, ‘als onafhankelijk land simpelweg geen akkoorden accepteren waar het geen deel van uitmaakt’. Ook hij is bezorgd dat ‘als Rusland alleen met Amerika wordt gelaten, Poetin met Trump, of hun teams, ze gemanipuleerde informatie zullen krijgen.’
Maar niet iedereen ligt plat van de Europese verbazing en verontwaardiging over de gang van zaken. Verschillende Europese veiligheidsexperts wezen erop dat dit er al maanden aan zat te komen en dat het tot nu toe ontbreekt aan Europese initiatieven, ook om eindelijk de woorden over ‘meer steun’ aan Oekraïne in daden om te zetten.
Oorlogscorrespondent Yaroslav Trofimov van de Wall Street Journal herinnerde eraan dat de Amerikaanse weifelachtigheid om Oekraïne te steunen niets nieuws is. Aan het begin van Poetins grote invasie ‘sloot Biden de Amerikaanse ambassade, weigerde betekenisvolle militaire steun te geven en gaf Oekraïne op als verloren’. Biden begon de grote invasie met te onderstrepen wat de VS in elk geval níet zouden doen: Amerikaanse militairen inzetten. Maar onderschat Oekraïne als zelfstandige speler niet, gaat Trofimov tegen de doemdenkers in.
Rutte zei donderdag dat over de uitkomst van onderhandelingen nog niets gezegd kan worden: ‘Ze nog niet eens zijn begonnen’. Hij benadrukte dat de nieuwe Amerikaanse regering zijn betrokkenheid bij de Navo juist had bevestigd, en dat er consensus over is dat een regeling ‘duurzaam en blijvend’ moet zijn.
Ondanks alle retoriek van Trump, blijft het de vraag of zo’n akkoord überhaupt mogelijk is, en zeker op korte termijn. Poetin is immers nog altijd uit op een militair zwak, niet-onafhankelijk Oekraïne en erkenning van de ‘nieuwe provincies’, die ook na drie jaar nog niet geheel door Rusland bezet zijn. Gaan Oekraïne, Trump en de bondgenoten hem dat echt geven?
Zeker is dat Trumps startschot in heel Europa, inclusief Rusland, als groot geschenk aan Poetin wordt gezien. ‘Een moment van de waarheid’, zoals de Franse defensieminister Sébastien Lecornu donderdag zei, voor Oekraïne, Europa en de Navo.