Met het sturen van tienduizend soldaten naar de grens wist Mexico Amerikaanse importheffingen tijdelijk af te wenden. In Ciudad Juárez zoekt de Nationale Garde naar migranten en fentanyl, terwijl de handel met de VS er bloeit – maar voor hoelang nog?
Door Joost de Vries
Fotografie Felix Marquez
Het kapitalisme waarop de VS en Mexico drijven, staat in diepe geulen gegrift in de meerbaans verkeersaders van Ciudad Juárez. Zware vrachtwagens, tot de nok gevuld met exportproducten die in de Mexicaanse grensstad in elkaar worden geschroefd, denderen continu over de rijbanen. Het asfalt golft als een waterbed.
Honderden internationale maakbedrijven – Amerikaans, Europees, Aziatisch, Mexicaans – zijn in de afgelopen halve eeuw met hun fabrieken neergestreken in de stad die grenst aan het Texaanse El Paso. Ciudad Juárez leeft van de maquilas, de rechthoekige assemblagehallen waar grondstoffen en onderdelen naar binnen gaan en hoogwaardige consumptiegoederen uitrollen.
Koelkasten, wasmachines, televisies, tablets, auto-onderdelen, medische apparaten – de meeste producten gaan rechtstreeks de grens over. Een Amerikaanse importheffing van 25 procent zou de stad in haar wezen raken.
De Amerikaanse president heeft drie grote klachten over Mexico. Het buurland laat volgens hem te veel migranten door, het laat te veel dodelijke fentanyl door en het verkoopt te veel spullen aan de VS. Althans, meer dan de VS verkopen aan Mexico en dat kan de zakenman-president niet verkroppen.
Op een haar na ontkwam ‘Juárez’ afgelopen week aan de toorn van Donald Trump. Mexico bedong een maand uitstel, maar op 4 maart kan de bijl alsnog vallen. Een handelsoorlog zou de Amerikaanse economie afremmen, voorspellen economen, en zou de Mexicaanse economie in een recessie storten.
Tenzij het land op alle drie de terreinen weet te leveren. Grensstad Juárez laat zien hoe moeilijk dat is, zeker gezien de luttele dertig dagen die Trump zijn Mexicaanse collega Claudia Sheinbaum gunde.
In de onbewolkte hemel boven de roestrode stalen grensmuur wervelt een zwerm zwarte vogels. De namiddagzon werpt vanuit Mexico lange schaduwen de Verenigde Staten in. Ooit voldeed de Rio Bravo, de ‘woeste rivier’, als barrière tussen de buurlanden. Maar woest is de rivier allang niet meer, de stinkende sloot stroomt traag langs de muur.
Aan de Mexicaanse kant van de grens ligt naast de rivier een brede strook zanderig niemandsland. Dit is deze middag het werkterrein van een patrouille van de Nationale Garde. Te voet speuren een stuk of twintig soldaten het droge landschap af. Over een graveldijk volgt stapvoets een kleine colonne militaire pick-uptrucks.
De gewapende mannen en vrouwen in grijs-witte uniformen zijn de eerste geste aan Trump. In ruil voor uitstel van de importbelasting plukte Sheinbaum tienduizend militairen uit andere delen van Mexico (onder andere uit het eveneens door kartelgeweld geteisterde zuiden) en stuurde ze naar de 3.000 kilometer lange noordgrens.
‘Deze eenheden gaan permanente grenspatrouilles uitvoeren’, stelde de lokale commandant toen de eerste lichting per vliegtuig arriveerde in Ciudad Juárez. ‘Hun doel is om de migrantenstroom te verminderen en om drugs tegen te houden, in het bijzonder fentanyl.’
Hoe ze dat precies moeten doen, lijkt voor de patrouillerende soldaten nog niet helemaal duidelijk. Tussen het hoge struikgewas langs de rivierberm klinkt luid geritsel, alsof er iemand loopt. Een militair houdt de pas in en spitst de oren. ‘Een van ons?’, vraagt hij. Een dier, concluderen zijn collega’s.
Maar dan hebben de soldaten alsnog beet. In een dichtbegroeide greppel vinden ze vier lange bouwladders en een opgerolde touwladder. Het is een bescheiden buit. Migranten en mensensmokkelaars gebruiken de ladders om op onbewaakte momenten over de muur te klimmen.
Na de eerste vondst volgen er meer. De grensstrook blijkt vol te liggen met ladders, stukken touw en autobanden om de rivier en de muur mee te bedwingen. Migranten laten zich echter niet zien, laat staan drugssmokkelaars of hun verboden waar.
‘De extra soldaten zullen geen groot verschil maken’, zegt specialist internationale betrekkingen Angel Torruco González, verbonden aan de Anáhuac-universiteit. ‘Het is enkel een teken van goede wil richting Trump’, zegt hij via de telefoon. De geschiedenis leert dat soldaten vrijwel nooit drugscriminaliteit verminderen, hooguit stuwen ze met hun aanwezigheid de prijs van drugs op. ‘De statistieken zullen nauwelijks veranderen.’
De meeste fentanyl, het synthetische opiaat dat in Mexico met Chinese ingrediënten wordt gemaakt en in 2023 aan ongeveer tachtigduizend Amerikanen het leven kostte, glipt bovendien veelal onder het oog van douaniers de VS binnen.
In 2019, toen Trump eveneens dreigde met handelstarieven als straf tegen drugssmokkel, zei de voormalige grenspolitiebaas Gil Kerlikowske tegen het Amerikaanse NPR: ‘Methamfetamine, cocaïne, heroïne en fentanyl komen bijna allemaal door de officiële toegangswegen, verstopt op lichamen en in voertuigen. De tweede manier is via de post.’
Op een braakliggend terrein naast een koffiedrive-through torent een immens reclamebord boven de laagbouw van Juárez uit. ‘Aan fentanyl ga je dood, de liefde geeft je leven’, stelt het opschrift. Plus een extra waarschuwing: ‘Ze stoppen het in andere drugs om je verslaafd te maken.’
‘Aan fentanyl ga je dood, de liefde geeft je leven’, staat er op het reclamebord.
President Claudia Sheinbaum lanceerde de overheidscampagne kort na haar aantreden in oktober. Het maakt haar boodschap over fentanyl dubbel. Enerzijds beweert ze dat Mexicanen dankzij hun hechte familiebanden minder kwetsbaar zijn voor de drug dan de individualistische Amerikanen. Anderzijds hebben diezelfde Mexicanen kennelijk alarmistische reclamezuilen nodig.
Maria Elena Ramos (66), directeur van de organisatie Programa Compañeros, heeft zo haar bedenkingen. ‘Voor hen (de regering, red.) is dit preventie’, zegt ze. ‘Maar hoeveel indruk maakt zo’n campagne?’ Vrij weinig, vermoedt ze na een leven lang werken in de verslaafdenzorg.
Maria Elena Ramos van Programa Compañeros. Haar organisatie staat al vier decennia de heroïneverslaafden van Ciudad Juárez bij.
Haar organisatie staat al vier decennia de heroïneverslaafden van Ciudad Juárez bij. Programa Compañeros zet in op het ‘verminderen van schade’, onder andere door schone naalden en naloxon uit te delen, een medicijn dat tijdens een overdosis het verschil maakt tussen leven en dood.
In recente jaren is er een zorg bijgekomen, zegt Ramos: de vrees dat de drugskartels fentanyl mixen door heroïne en de populaire synthetische drug crystal meth (methamfetamine). In veel Amerikaanse steden heeft fentanyl de overhand gekregen. In Ciudad Juárez vormt het dodelijke opiaat nog een uitzondering. Bij het testen van honderden heroïnemonsters trof Programa Compañeros een handvol keren fentanyl aan.
Een vrijwilliger test drugs om te zien of er fentanyl in zit.
Een medewerker van Programa Compañeros maakt een ronde langs drugsgebruikers.
Onder verslaafden op straat bestaat tegelijkertijd de perceptie dat de sluipmoordenaar fentanyl overal kan opduiken. Naast een treinspoor komt een groepje gebruikers samen voor een dagelijkse fix. ‘Een shot neemt al je kwalen weg’, zegt Daniel (43) terwijl hij een naald in zijn arm zet. ‘In één keer: poem.’ Totdat het effect is uitgewerkt en zijn getergde lichaam schreeuwt om nieuwe verlossing.
Dertiger Alfredo, een dunne man met een grote zonnebril, weet zeker dat hij niet alleen gevangen zit in zijn heroïneverslaving, maar ongewild ook deelneemt aan de dodelijke fentanyl-loterij. ‘Van heroïne word je slaperig. Fentanyl activeert juist. Dus wanneer je plots de hele nacht wakker bent, weet je dat je iets anders hebt gebruikt.’ Soms treffen gebruikers blauwe stipjes aan in hun heroïne, zegt hij, een teken dat de dealer zijn waar niet goed genoeg heeft gemixt.
Op een plek waar drugs worden gebruikt, toont een man de naalden die worden verstrekt door Programa Compañeros.
De verslaafden van Ciudad Juárez hebben niets aan Sheinbaums tienduizend soldaten, stelt directeur Ramos. ‘Het enige doel is om de VS tevreden te stellen.’ En uiteindelijk is ook het buurland er niet mee geholpen, meent ze. Zelfs niet als de soldaten de jacht openen op drugscriminelen en hun waar.
Met enige regelmaat meldt de Mexicaanse overheid spectaculaire inbeslagnames van vele kilo’s fentanyl. Die ogenschijnlijke successen hebben volgens Ramos een averechts effect. ‘De bedragen die je dan hoort, de miljoenen die erin omgaan. Dat trekt enkel nog meer geïnteresseerden aan.’
De Amerikaanse markt, bestaande uit honderdduizenden, zo niet miljoenen met dollars betalende gebruikers, is simpelweg te groot en te lucratief, meent ze. De buurlanden zouden hun geld volgens haar beter kunnen besteden aan preventie, in plaats van aan een nieuwe war on drugs met bekende uitkomsten.
Een heroïneverslaafde in Ciudad Juarez gebruikt een spiegel om in zijn nek te kunnen spuiten. Fentanyl, dat veel levens eist in de VS, is hier vooralsnog een uitzondering.
Ze krijgt bijval van wetenschapper Torruco González, die de kartels vergelijkt met de mythologische veelkoppige slang Hydra. ‘Het afhakken van een paar hoofden lost niets op. Je moet de bron aanpakken.’
Mogelijk heeft de militaire versterking van de grens wel enig effect op het aantal migranten dat probeert over te steken. Mensensmokkelaars in Juárez zullen bijvoorbeeld nieuwe ladders moeten aanschaffen.
Maar op dit terrein boekten de VS en Mexico al succes met andere maatregelen. Mexico voerde de aanhoudingen van migranten op, voormalig Amerikaans president Biden verleidde migranten om met een mobiele app in Mexico te wachten op een asielafspraak en Trump ontmoedigde migranten door die app weer af te pakken en grootschalige deportaties te beloven.
In december arresteerde de Amerikaanse grenspolitie 96 duizend overstekende migranten, nog slechts een derde ten opzichte van een jaar eerder.
En dus resteert die derde klacht van Trump: de scheve handelsbalans tussen Mexico en de VS. In 2023 wisselden de landen voor bijna 800 miljard euro aan goederen uit. Het is een ongelijke uitruil: Mexico verkocht anderhalf keer zoveel handelswaar aan de VS als andersom. Oneerlijk, vindt Trump.
Sheinbaum gaf haar soldaten niet de opdracht om de vrachtwagens van de maquilas tegen te houden bij de grens. In plaats daarvan moet haar economieminister Trump razendsnel zien te overtuigen van het voordeel van één geïntegreerde Noord-Amerikaanse markt. Ogenschijnlijk een helse klus: deze week kondigde de Amerikaanse president al een importbelasting aan op buitenlands staal – ook Mexicaans staal.
Onder de honderdduizenden fabrieksarbeiders van Ciudad Juárez zit de schrik er goed in. Op een van de vele industrieterreinen midden in de stad druppelen aan het begin van de avond werknemers uit snoepfabriek Sunrise Confections, een uit donkere bakstenen opgetrokken gebouw. Hun dagdienst zit erop, de personeelsbussen (type Amerikaanse schoolbus) staan al klaar.
Personeelsbussen voor de medewerkers van de fabrieken in Ciudad Juárez.
Nog voor de importheffing een realiteit is, wordt Trumps dreigement al gevoeld in de maquila, zegt een werknemer met Mexico-petje die na zijn dienst een sigaret rookt. ‘De vraag loopt terug. Onze overuren zijn geschrapt.’
Snoepfabrikant Sunrise heeft goed geboerd dankzij het vrijhandelsverdrag dat sinds de jaren negentig bestaat tussen Canada, de VS en Mexico. Het bedrijf is ‘een van de grootste snoepleveranciers’ van de VS, meldt de site. De Amerikaanse leiding houdt kantoor in het Amerikaanse El Paso, de geliefde Amerikaanse winegums worden gemaakt in Juárez.
De vraag is of dat zo blijft. Volgens Mexicaanse media hebben enkele maakbedrijven de afgelopen weken hun fabrieken in Juárez al gesloten. Al zou dat ook bij het normale verloop kunnen horen: ook tijdens de Biden-jaren kwamen en gingen fabrieken.
Toch wil de rokende medewerker niet met naam in de krant. En ook andere personeelsleden zijn huiverig om hun mening te geven, zo op de stoep van hun werkgever. ‘Alle producten worden duurder’, zegt er een. ‘We zijn bezorgd’, vult een ander voorzichtig aan.
Alleen buschauffeur Jorge Ramírez (48) neemt geen blad voor de mond. ‘De maquilas kunnen wel opdoeken’, stelt hij. ‘Allemaal door die vuile hond Trump.’ Wanneer alle fabrieksarbeiders zijn ingestapt, klimt hij in zijn chauffeursstoel en sluit de deuren.
Buschauffeur Jorge Ramírez brengt arbeiders naar huis.
Een colonne bussen rijdt de nacht in. De brede straten tussen de fabrieken blijven leeg achter.
Mexico stuurt tienduizend militairen naar de grens met de VS, waardoor een handelsoorlog voorlopig is afgewend. Dat is eigenlijk maar een kleine concessie, zegt correspondent Joost de Vries. ‘Het gaat vooral om laten zien dat je sterk bent.’
Kort nadat Trump de handelsoorlog met zijn buurlanden begon, kwam die alweer ten einde. Een bewijs van zijn kracht, zeggen zijn adepten. Maar er heerst ook twijfel. ‘Trump krabbelt terug.’
Direct na zijn aantreden heeft de Amerikaanse president Donald Trump de grens met Mexico gesloten. De asiel-app van zijn voorganger Joe Biden ging op zwart. Het is een van de vele maatregelen die Trump voor Mexico in petto heeft.
Source: Volkskrant