Nederland stond deze week op Wereldkankerdag stil bij de impact van kanker. De ziekte wordt steeds vaker gediagnosticeerd, maar niet iedereen gaat er (meer) aan dood. Dat komt mede door vroegtijdige opsporing en nieuwe behandelvormen. Maar dat betekent niet dat we er zijn.
Een op de twee Nederlanders krijgt vroeg of laat kanker. Dat komt vooral doordat we ouder worden. Het aantal diagnoses neemt daardoor toe, maar het aantal sterfgevallen stijgt minder hard. "Dat is al een mooie winst", zegt Hans Gelderblom. Hij is hoofd van de afdeling Medische Oncologie aan het Leids Universitair Medisch Centrum.
De afgelopen jaren zijn verschillende successen geboekt die ervoor zorgen dat kanker in sommige gevallen minder (snel) dodelijk is geworden. Zo is de verwachting dat twee derde van de patiënten bij wie tussen 2018 en 2022 kanker is vastgesteld, de eerste vijf jaar na de diagnose nog leeft. Dat is volgens het Integraal Kankercentrum Nederland (IKNL) een verbetering van 2 procentpunt ten opzichte van de periode 2013-2017.
Het IKNL ziet verbeteringen van de overlevingskansen bij longkanker, nierkanker, wekedelentumoren, slokdarmkanker, keelholtekanker. en hematologische kankersoorten. Gelderblom noemt ook vooruitgang op het gebied van darmkanker en huidkanker.
Betere overlevingskansen beginnen bij opsporing. Daar helpen bevolkingsonderzoeken bij. "Je vindt tumoren eerder en in een lager stadium, waardoor je ook meer kans op genezing hebt."
Dikkedarmkanker is daar een goed voorbeeld van. Daarvoor wordt een ontlastingstest gedaan bij mensen van 55 tot 70 jaar. Hierdoor wordt dit soort kanker eerder opgespoord en beter behandelbaar.
Nederland is in vergelijking met andere Europese landen goed in bevolkingsonderzoeken, zegt voorzitter Thijs Merkx van de raad van bestuur van het IKNL. Maar het aantal Nederlanders dat eraan meedoet neemt af. De hoogleraar Trends en Patronen in Oncologie en Zorg aan het Radboudumc vindt deze afname zorgelijk. Als mensen niet meedoen aan onderzoek, wordt kanker mogelijk (te laat) ontdekt.
Het maakt wel uit om welke kanker het gaat of screening zinvol is. Zo is er al jarenlang discussie over borstkankeronderzoek. Aan de ene kant verkleint het de kans dat een vrouw overlijdt aan borstkanker. Aan de andere kant levert het soms onnodige onderzoeken op.
Om prostaatkanker op te sporen kunnen risicogroepen via de huisarts een PSA-test krijgen. Waarschijnlijk wordt daar geen bevolkingsonderzoek voor opgestart.
Bij bevolkingsonderzoeken wordt ook nagedacht over leeftijden. Er komt een moment waarop de kans groter is dat je overlijdt aan andere dingen dan kanker. Dan is het niet zo nuttig om nog te weten of je kanker hebt en daarvoor dan een onnodige behandeling te krijgen.
Naast betere opsporing zijn er meer medicijnen en behandelingen bij gekomen. Immuuntherapie heeft in algemene zin veel betekend. Vooral bij (sommige vormen van) longkanker en huidkanker zijn de positieve effecten groot. Bij immuuntherapie wordt het afweersysteem versterkt, zodat het lichaam de kankercellen beter kan aanvallen. De ontwikkelingen op dat vlak gaan nog steeds door.
Mede door eerdere behandeling zijn operaties en bestraling niet altijd meer nodig. Als er wel geopereerd moet worden, gaat het vaak om kleinere ingrepen. "We hoeven wat minder agressief te zijn", zegt Gelderblom. Vroeger werd bij borstkanker bijvoorbeeld alles tot en met de spieren weggehaald. Dat gebeurt nu niet meer. En als er wordt bestraald, wordt dat preciezer gedaan.
Gelderblom ziet dat we "wat slimmer zijn in de behandelingen". Het aantal "gepersonaliseerde behandelingen" neemt bijvoorbeeld toe. Zo kan op basis van het genetisch materiaal van een tumor bepaald worden welke behandeling het beste werkt. Daar liggen nog kansen voor de toekomst.
Op het gebied van medicijnen benadrukt Merkx dat we deze efficiënter zijn gaan toepassen. "Later beginnen en lagere dosering werkt net zo goed. Met minder bijwerkingen." Daarnaast is hij positief over de samenwerking binnen Nederland en Europa.
Samenwerking is ook belangrijk voor de toekomst, zodat het toenemend aantal kankerpatiënten kan worden behandeld. "We gaan niet meer ziekenhuizen bouwen en niet meer specialisten opleiden", zegt Merkx. Het moet dus (nog) slimmer en efficiënter.
Maar kanker voorkomen is beter dan alle medicijnen en behandelingen bij elkaar. "Heb aandacht voor preventie", benadrukt Merkx om die reden.
Insmeren vermindert de kans op huidkanker. Stoppen met roken is de beste manier om negen soorten kanker te voorkomen. Longkanker, slokdarmkanker en blaaskanker zijn daarvan de meest voorkomende. Gelderblom: "Als we niet meer zouden roken en vapen, zouden we 50 procent minder kankerdiagnoses hebben."