In de hoofdsteden van de Arabische wereld is geschokt gereageerd op de uitspraken van de Amerikaanse president Donald Trump over Gaza. Zijn plan om de Gazastrook ‘over te nemen’ lijkt onhaalbaar. Maar wat als hij het meent? ‘Trump wil een nieuw Midden-Oosten, gebaseerd op Israëlische criteria.’
is correspondent Midden-Oosten van de Volkskrant. Hij woont in Amman.
Voor een doorsnee machthebber in de Arabische wereld was het een scène uit een gitzwarte koortsdroom: een Amerikaanse president die suggereert dat er miljoenen Gazanen in zijn land moeten worden gehuisvest. Het zou neerkomen op medeplichtigheid, al dan niet gedwongen, aan een etnische zuivering van Palestijnen. De regeringsleiders in onder meer Egypte, Saoedi-Arabië en Jordanië beschouwen dit als ronduit onbespreekbaar en maken daar geen geheim van.
Feitelijk lieten de Arabische reacties op de uitspraken van president Trump dinsdag zich daarom voorspellen. De een had het over een ‘recept voor chaos’ (Hamas), de ander herhaalde droogjes dat de vorming van een Palestijnse staat de hoogste prioriteit heeft (Saoedi-Arabië). China en Rusland voegden zich ook in dat koor.
Zonder Palestijns Gaza geen Palestijnse staat, luidde de boodschap, dus haal het niet in je hoofd. Toen Trump vorige week ook al zinspeelde op ‘hervestiging’, spraken vijf Arabische staten (Egypte, Qatar, Saoedi-Arabië, Verenigde Arabische Emiraten, Jordanië) in een gemeenschappelijke verklaring van een ‘bedreiging van de regionale stabiliteit. Welke alleenheerser kan zijn (veelal pro-Palestijnse) bevolking nog onder ogen komen als hij het Palestijnse streven naar soevereiniteit de doodskus toedient?
Veel minder voorspelbaar is de vraag wat de buurlanden gaan doen in het geval dat Trumps uitspraken geen slecht doordacht proefballonnetje blijken te zijn. Stel, hij voegt de daad bij het woord en gaat inderdaad proberen mensen gewapenderhand (Trump sprak ook over Amerikaanse troepeninzet) uit te zetten, wat dan?
Vooropgesteld: deportatie zal, zacht uitgedrukt, niet gemakkelijk worden. De fantasie om Palestijnen uit te zetten circuleert al decennia in Israëlische beleidskringen, maar stuitte telkens op de onwil van Palestijnen om hun land te verlaten. Kort na de Zesdaagse Oorlog (1967) waarin Israël de Gazastrook bezette, moedigde Israël honderdduizenden inwoners aan de strook te verlaten, maar daar kwam niks van terecht. In oktober 2023, luttele weken na het uitbreken van de Gaza-oorlog, schreef een ministerie in een uitgelekt memo dat een etnische zuivering de beste ‘langetermijnresultaten’ voor Israël zou opleveren.
En dan zijn er de buurlanden Egypte en Jordanië, door Trump genoemd als ideale bestemmingen. De Egyptische dictator Abdel Fattah al-Sisi is als de dood voor Trumps plannen. Zijn bewind zette afgelopen weekend honderden aanhangers op bussen om hen – met Palestijnse vlaggetjes in de hand – te laten demonstreren bij de grensovergang (Rafah) met Gaza. De beeldtaal richting Washington: mijn bevolking wil het niet.
Dat laatste klopt: de solidariteit met Palestijnen onder Egyptenaren is groot, zo groot dat ze Sisi’s bewind hoofdbrekens bezorgt. Pro-Palestijnse protesten slaan geregeld om in anti-Sisi-betogingen, aangezien Sisi óók de hoeder is van een decennia oud vredesverdrag (1978) met Israël. Dat laatste is niet voor niets. In ruil voor die vrede kan Caïro rekenen op ruimhartige militaire steun uit Washington – gemiddeld ruim een miljard euro per jaar.
Trumps wensen zouden dat model volledig opblazen, en dat terwijl de VS doorgaans baat hebben (of zeggen te hebben) bij een stabiel Egypte. Het ligt voor de hand dat Sisi de wederzijdse afhankelijkheid als een troefkaart zal uitspelen. Tegen het Witte Huis kan hij zeggen dat de plannen zijn regime aan het wankelen kunnen brengen, met alle gevolgen van dien: chaos in het grootste Arabische land van de regio, een eventuele wederopstanding van de Moslimbroederschap, et cetera. Wil Amerika dat op zijn geweten hebben?
Tegelijkertijd is Egypte afhankelijker van de Verenigde Staten dan andersom, en Trumps handelsoorlogen met Colombia, Mexico en Canada hebben al laten zien waartoe hij in staat is. Een ‘nee’ van Sisi zal een prijs hebben.
Jordanië op zijn beurt is minder luidruchtig dan Egypte en bedient zich van stille diplomatie. Het ontbeert de strategische ligging die Egypte heeft en is nog veel afhankelijker van de VS. De 1,2 miljard euro die Jordanië jaarlijks aan Amerikaans hulpgeld (via Usaid) ontvangt, is al door Trump bevroren, en het is niet ondenkbaar dat hij dat geld als hefboom zal gebruiken om de Jordaniërs te chanteren. Die conclusie trok ook de pan-Arabische website Rai al-Youm. ‘Trump wil een nieuw Midden-Oosten, gebaseerd op Israëlische criteria.’
Tegelijkertijd zal men in Jordanië hopen dat zuiderbuur Saoedi-Arabië zijn politieke gewicht in de strijd zal gooien. Net als zijn voorganger Joe Biden droomt Trump van een mega-vredesdeal tussen Israël en Saoedi-Arabië. Komt er een etnische zuivering van Gaza, dan is zo’n deal voor de Saoediërs vermoedelijk meteen van de baan.
In het gunstigste geval voor de Arabische wereld, kortom, zijn Trumps uitlatingen toch een proefballon, bedoeld als onderhandelingstactiek richting de Saoedische hoofdstad Riyad. Wellicht is het een poging de Saoedische premier Mohammed bin Salman de hand te reiken. Mocht er een deal komen, dan kan laatstgenoemde publiekelijk claimen dat hij het ‘ergste’ (etnische zuivering) heeft weten te voorkomen. Wordt kortom vervolgd.
Geselecteerd door de redactie
Source: Volkskrant