In de uitdrogende delta van de Rio Grande ruziën Amerikaanse en Mexicaanse boeren over water. Mexico is de VS ruim een biljoen liter rivierwater verschuldigd. Texas heeft de hoop gevestigd op Trump, maar ook hij heeft geen oplossing voor de droogte.
Door Joost de Vries
Fotografie Felix Marquez
De torens van de Texaanse suikerfabriek steken zwart af tegen de grijze decemberlucht. Witte stoompluimen ontbreken. Het grote parkeerterrein rond de roestige gebouwen is vrijwel leeg. Het bedrijf Rio Grande Valley Sugar Growers Inc., een coöperatie van ruim honderd Texaanse suikerboeren, gaf er in 2024 de brui aan.
In het kantoortje naast de fabriek werken de laatste medewerkers. De productie ligt sinds vorig voorjaar stil, maar ontslagdossiers moeten nog worden afgehandeld en fabrieksonderdelen moeten worden verkocht. In de donkerbruine entree wenst een plankje in kerstboomvorm de bezoeker joy, love and hope.
De stilgevallen suikerfabriek van Rio Grande Valley Sugar Growers Inc.
‘Dit is geen goed moment’, zegt een leidinggevende die vanwege de omstandigheden haar naam niet wil delen met de krant. ‘Het is een trieste bedoening’, verzucht ze. Dan haalt ze haar schouders op. ‘Yeah, well. There’s no water.’ Zonder water is het produceren van suiker in de Rio Grande-vallei simpelweg niet mogelijk. Met het sluiten van de sugar mill verdwijnt de laatste suikerproductie uit Texas.
En dat is de schuld van Mexico, menen de Texanen. Want volgens een verdrag uit 1944 moet de zuiderbuur het water uit de grensrivier Rio Grande delen met de VS. Maar Mexico levert al jaren te weinig: de waterschuld is opgelopen tot meer dan een biljoen liter.
Dankzij de terugkeer van president Donald Trump staat de grens weer volop in de spotlights. Die gaat op slot, belooft de populist, zodat er geen migrant en geen fentanylpil meer doorheen komt. Maar ook een ander grensconflict loopt steeds hoger op: een existentiële strijd om water.
De Volkskrant volgde de Rio Grande in omgekeerde richting, stroomopwaarts, vanuit de laaggelegen Rio Grande-vallei in het zuiden van Texas, via de noordelijke Mexicaanse deelstaat Tamaulipas, naar de Mexicaanse Conchos-rivier, die vanuit deelstaat Chihuahua de Rio Grande voedt met Mexicaans water.
Aan beide zijden van de grens maken boeren zich zorgen en maken ze elkaar grote verwijten. Allemaal kampen ze met steeds drogere grond. De vraag is of het oude waterverdrag nog bestand is tegen steeds warmere tijden. ‘Het wordt niet beter in de toekomst’, verzucht de vrouw van de suikerfabriek voordat ze weer in het kantoor verdwijnt.
20 kilometer naar het zuiden stroomt de rivier waar het allemaal om te doen is. In de VS heet zij de Rio Grande, de Mexicanen noemen haar de Rio Bravo, de woeste rivier. Ze ontspringt in de Rocky Mountains van Colorado, doorkruist vervolgens New Mexico en vormt daarna de zuidelijke grens van Texas, totdat zij, na ruim 3.000 kilometer, uiteindelijk opgaat in de Golf van Mexico.
De rivier vormt sinds het einde van de Mexicaans-Amerikaanse Oorlog (1846-1848) ook de grens tussen Mexico en de VS: de noordelijke oever is Amerikaans, de zuidelijke Mexicaans. Het water daarentegen is niet zo eenvoudig verdeeld. Want hoewel de Rio Grande haar oorsprong heeft in de VS, wordt zij op de grens goeddeels gevuld met water uit de Mexicaanse Conchos-rivier en een handvol kleinere Mexicaanse zijrivieren.
Tachtig jaar geleden spraken de buurlanden af dat het noordoosten van Mexico recht heeft op het gebruik van twee derde van het rivierwater en Texas op een derde. Twee grote stuwdammen in de Rio Grande, de Amistad en de Falcon, vangen het water op en reguleren de doorstroom.
Decennialang profiteerden beide landen hiervan. Door de rivier te bedwingen werd landbouw mogelijk in de dorre grensregio. Maar de oude afspraak piept en kraakt onder toegenomen landbouw, bevolkingsgroei, oplopende temperaturen en steeds heviger droogtes. Het stuwmeer van de Amistad zit nog maar voor een kwart vol, de Falcon bevat nog maar 15 procent.
‘We verliezen onze vallei’, zegt Sonny Hinojosa (64), een Texaan geboetseerd uit één klomp Texaanse klei. Hij draagt zijn zandkleurige overhemd strak ingestopt in zijn spijkerbroek. ‘We zijn onze suikerfabriek al kwijt. De citrusvruchtentelers kunnen de volgende zijn.’
Oud-waterbeheerder Sonny Hinojosa en zijn map vol water- en landkaarten.
Drie decennia gaf Hinojosa leiding aan een lokaal waterdistrict. Op een met plastic bekleed tafeltje in een klein tex-mexrestaurant in het dorp Santa Rosa, niet ver van de suikerfabriek, klapt hij zijn dikke multomap open. Een pagina toont een lappendeken aan irrigatiedistricten vol droge Texaanse landbouwgrond.
Hij heeft zijn hoop gevestigd op de terugkeer van president Trump. De vorige regering interesseerde zich niet voor de Texaanse boeren, stelt Hinojosa. ‘Voor ons water is Trump goed nieuws. Onder Biden keek niemand naar ons om.’
Dat was anders in oktober 2020, toen Trump eveneens aan de macht was en Mexico met een watertekort afstevende op een belangrijke deadline. Op de valreep schonk het toenmalige Mexicaanse staatshoofd Andrés Manuel López Obrador Mexicaans water uit de binationale stuwmeren aan de VS. ‘We hebben een akkoord bereikt en een conflict vermeden’, stelde de president. ‘Hij was bang voor Trump’, concludeert Hinojosa.
De oude suikerfabriek wordt omringd door kale akkers.
Maar sindsdien liep de Mexicaanse waterschuld jaar na jaar weer op. In de VS maakte Joe Biden afgelopen maand plaats voor de terugkerende Trump. In Mexico trad vorig jaar Claudia Sheinbaum aan. Zij staat komend najaar weer voor een waterdeadline, dit keer echter is de Mexicaanse schuld vier keer zo groot als vijf jaar geleden.
Hinojosa heeft wel een idee wie daarvoor verantwoordelijk is: de Mexicaanse boeren die stroomopwaarts volgens hem het rivierwater rijkelijk laten vloeien over hun uitdijende walnotenboomgaarden. ‘Dat water zou naar Texas moeten stromen.’
Hij kreeg in januari bijval van een zestal parlementsleden, onder wie de prominente Republikein Ted Cruz. Per brief vroegen ze aan Trumps buitenlandminister Marco Rubio om Mexico te dwingen tot jaarlijkse waterleveranties. Tijdens zijn sollicitatie-hoorzitting beaamde Rubio het probleem: ‘Het (watertekort, red.) heeft grote gevolgen voor Texas en voor de hele Verenigde Staten.’
De Texaanse waterexpert hoopt dat Trump niet alleen een handelsoorlog ontketent om migratie en drugssmokkel tegen te gaan, maar ook om het Amerikaanse water terug te krijgen. ‘We hebben leverage nodig. Hij kan bijvoorbeeld de import van Mexicaanse producten beperken.’
Even ten zuiden van de grens, in de Mexicaanse deelstaat Tamaulipas, bezit sorghumboer Jorge Luis López Martínez (65) net zo’n multomap als Sonny Hinojosa met daarin net zulke alarmerende grafieken. De boeren in Tamaulipas in het Mexicaanse noordoosten zijn net als het zuidoosten van Texas afhankelijk van de aanvoer van rivierwater uit het hoger gelegen Chihuahua.
Sorghumboer Jorge Luis López Martínez inspecteert zijn graanschuur in Valle Hermoso, Tamaulipas.
López Martínez’ woonplaats Valle Hermoso doet haar naam geen eer aan: de ‘prachtige vallei’ is niet alleen droog en dor, maar ook nog eens in handen van de georganiseerde misdaad. Veel van zijn collega’s gooiden reeds de handdoek in de ring. ‘We verkeren in een staat van verval’, zegt hij.
De boer verhaalt hoe de grensstreek in de vorige eeuw opleefde dankzij het indammen van de Rio Bravo en haar zijrivieren. Zijn grootouders zagen kansen en vestigden er zich in 1947. Een omvangrijk systeem van irrigatiekanalen veranderde Tamaulipas in een belangrijke voedselproducerende regio.
Nu staat het betonnen kanaal langs zijn velden leeg. Gestoken in een leren bodywarmer tegen de winterse kou, buigt hij zich over zijn kale land en port wat in de droge grond. Net als Hinojosa hekelt hij vooral de haperende uitvoering van het waterverdrag uit 1944. Dat akkoord is een ‘maravilla’, vindt hij, een wonder. Maar het schort aan de naleving: ‘Er wordt al 25 jaar niet gehandhaafd.’
De boeren van Tamaulipas mogen dan op papier recht hebben op twee derde van het rivierwater, hun situatie is niet beter dan die van hun buren in Texas, stelt hij. Sterker nog, hij vreest dat zijn regio juist de dupe kan worden van het Mexicaans-Amerikaanse waterconflict.
Donald Trump is een ‘mes dat snijdt aan twee kanten’, zegt de boer. Wanneer onder Amerikaanse druk het water weer zou gaan stromen, profiteert hij daar stroomafwaarts ook van. Maar de ervaring uit 2020 belooft weinig goeds: toen gingen niet de sluizen van Chihuahua open, maar werd water uit de lager gelegen stuwmeren opgeofferd.
‘Trump gaat zijn water opeisen’, voorspelt López Martínez. ‘Als het niet uitmaakt waar dat water vandaan komt, dan kunnen ze het net zo goed afpakken van Jorge.’
Stroomopwaarts lijkt de regio Delicias in deelstaat Chihuahua op satellietbeelden inderdaad op een oase in de woestijn. Een lappendeken van verschillende schakeringen groen vult het dal tussen de droge bergen.
Ter plaatse blijkt echter dat ook deze landbouwregio, net als Texas en Tamaulipas, vecht om te overleven. Rond het laatste water in een lokaal stuwmeer ligt de kale bedding vlak en droog in de januarizon. Vanaf de dam stroomt de Conchos traag noordwaarts door een kurkdroog landschap. Ook hier ontvingen de boeren het afgelopen seizoen te weinig water voor hun land.
De oude Pablo Hoffman (78, witte hoed boven grijze snor) groef in zijn land een kuil van een paar meter diep. Het grondwater was een welkom extraatje voor zijn dorstige walnotenbomen die kaal uit de harde wintergrond steken. Maar veel is het niet, zegt hij. Hij pompt de put een stuk sneller leeg dan dat die zichzelf weer vult.
Walnootboer Pablo Hoffman ziet zich gedwongen om het grondwater aan te spreken.
Het slaan van putten is een wijdverbreid gebruik in Chihuahua: wanneer het water niet meer uit de lucht valt of wordt aangevoerd door de rivier, dan zoekt de boer het in de diepte. Maar de duizenden vaak illegale putten maken het probleem enkel groter en de grond uiteindelijk nog droger. ‘We beroven onszelf’, zegt de boer. ‘Wanneer ook het grondwater op is, resteert ons niets anders dan huilen.’
In zijn boomgaard scharrelt een man die af en toe een noot van de grond plukt. Een pepenador, zegt hij, een ‘aaseter’ die de restjes meepikt. Maar veel valt er dit jaar niet te halen. Hij houdt er binnenkort mee op, vertelt hij, en na hem is er niemand die zijn plantages wil overnemen.
Medewerkers van een walnootverwerkingsbedrijf in Meoqui, Chihuahua.
Uit het relaas van Hoffman blijkt dat de kritiek van zijn collega’s in Texas en Tamaulipas niet geheel ongegrond is: de boeren in Chihuahua zijn in elk geval deels debet aan het probleem. Hij teelt al decennia walnoten, vertelt hij, maar in recente jaren is om hem heen de walnoot geëxplodeerd. ‘De markt is verzadigd.’
En ook hijzelf nam het niet zo nauw met de regels in zijn pogingen om het laatste schaarse water naar zijn bomen te krijgen. Hij legde zonder vergunning een kleine dam aan in een zijtak van de Conchos-rivier en leidde water om naar zijn land. Het privékanaal zit verstopt achter een hek met een kettingslot.
Een cattle ranch of rundveeboerderij in Delicias, Chihuahua.
Het zijn bokkensprongen van boeren in het nauw. ‘Het is niet voldoende’, zegt hij. De collega’s in Tamaulipas doen het volgens hem voorkomen alsof ze in Chihuahua ‘zwemmen in het water’. In de praktijk is de nood stroomopwaarts net zo hoog. ‘Ze willen dat we betalen. Maar met welk water? We hebben hier niet eens genoeg voor onszelf.’
De boeren van Chihuahua zijn niet het probleem, stelt landbouwkundige en lokale boerenleider Carlos Manjarrez Domínguez (47) tijdens een kop koffie in de ontbijtzaal van hotel Casa Grande in het hart van Delicias. ‘We beleven een droogte zoals we die in drie decennia niet hebben meegemaakt.’
Landbouwkundige Carlos Manjarrez Domínguez ziet de droogte jaarlijks verergeren.
Het water dat halverwege de vorige eeuw oneindig leek, deed de landbouw en de steden groeien. ‘De bevolking is vervijfvoudigd.’ De vraag naar water nam toe terwijl in de laatste decennia het natuurlijke aanbod steeds wispelturiger werd. ‘Onze rivieren hebben 90 procent van hun stroom verloren. De natuur presenteert ons de rekening.’
Hij moet niets hebben van de kritiek vanuit Texas en Tamaulipas. De boeren die hij vertegenwoordigt, treffen volgens hem geen blaam. En de walnotenbomen verbruiken echt niet zoveel water als kwade tongen beweren. Nee, het is de staat die te traag reageert op klimaatverandering, stelt hij.
Manjarrez Domínguez heeft de wetenschap aan zijn zijde. In heel Mexico is sinds het begin van deze eeuw het aantal aaneengesloten droge dagen per jaar toegenomen van zeventig naar tachtig, stelt een klimaatstudie uit 2023 van de Nationale Autonome Universiteit van Mexico. ‘In noordelijke staten zoals Chihuahua is de tendens nog sterker met zes tot acht extra droge dagen per decennium.’
Aan de Amerikaanse kant van de grens is het niet anders. Een recent klimaatrapport van het North Carolina Instituut voor Klimaatstudies wijst op oplopende temperaturen in Texas en voorspelt een ‘historisch ongekende opwarming’ die gepaard gaat met extreme hitte en extreme neerslag. ‘We kijken in de loop van een geweer, maar zien het gevaar niet’, reageert de in Texas werkzame klimaatwetenschapper Timothy Keitt via de mail.
In het zuidoosten van dat steeds drogere Texas, waar de Rio Grande meanderend zijn laatste kilometers richting de oceaan aflegt, trekt suikerboer Leonard Simmons (73) een paar resterende dorre stompjes uit zijn land. Vorig jaar oogstte hij samen met zijn dochters Courtney (47) en Nathalie (46) hun laatste suikerriet.
Leonard Simmons met zijn dochters Courtney en Nathalie op hun ranch in Cameron County, Texas.
Hun uitgestrekte velden aan Simmons Road liggen er grotendeels bruin en onaangeroerd bij. ‘In de ruim vijftig jaar dat ik op het land werk, heb ik ons klimaat zien veranderen’, zegt de boer. ‘Het is erg warm en droog geweest’, vult Courtney aan. ‘De weerpatronen zijn extremer geworden’, zegt ook Nathalie. ‘Het regent minder regelmatig en wanneer het regent zijn de buien zwaarder.’
De hele grensregio kampt volgens Simmons met een groter probleem dan de kwestie van de gedeelde rivier. ‘Zij hebben ook een paar stevige droogtes gehad’, zegt hij over zijn Mexicaanse collega’s stroomopwaarts. ‘Daarom houden ze vast aan ons water’, zegt Courtney. ‘Zelfs als ze nu al hun sluizen open zouden zetten, zouden ze niet genoeg hebben om hun schuld af te lossen.’
Weinig Amerikaanse staten zijn zo Trump-gezind als Texas. Toch heeft deze Texaanse boer zo zijn bedenkingen. Want zelfs als de Amerikaanse president Mexico weet te dwingen tot meer waterleveringen, draagt hij met zijn fossiele energiepolitiek bij aan de opwarming van de planeet – en van Texas. Trump zet vol in op het ‘vloeibare goud’ in de Amerikaanse bodem: olie. ‘Wat was ook weer zijn slogan?’, zegt Simmons. ‘Drill, baby, drill?’
Het is tijd om de strijdbijl te begraven, concludeert boerenleider Manjarrez Domínguez in Chihuahua. Het Waterverdrag dat in 1944 twee landen samenbracht, is tachtig jaar later een splijtzwam. De oude afspraak is ingehaald door de natuur, stelt hij. ‘Wat we nodig hebben is een nieuw masterplan voor de hele delta, een complete herziening van het akkoord.’
Dan zet hij zijn hoed op en geeft een laatste advies: ‘We moeten luisteren naar het water.’
Joost de Vries is correspondent Latijns-Amerika van de Volkskrant. Hij woont in Mexico-Stad.
Even leek president Donald Trump met zijn uitzettingsvluchten vol geketende ‘criminelen’ op fel Latijns-Amerikaans verzet te stuiten. Colombia, Mexico en Brazilië stribbelden de afgelopen dagen tegen. Maar nadat Trump had gedreigd met importheffingen haalde Colombia zondagavond bakzeil.
In zijn inaugurele toespraak zei Donald Trump dat hij Mexicaanse drugskartels zal aanmerken als terroristische organisaties. Het decreet maakt de weg vrij voor Amerikaans militair ingrijpen in buurland Mexico.
Direct na zijn aantreden heeft de Amerikaanse president Donald Trump de grens met Mexico gesloten. De asiel-app van zijn voorganger Joe Biden ging op zwart. Het is een van de vele maatregelen die Trump voor Mexico in petto heeft.
Source: Volkskrant