Ingeklemd door een agressief Rusland en een onvoorspelbaar Amerika, voelen EU-leiders de noodzaak van meer eigen defensie. Hun speciale minitop vandaag geldt als opmaat naar vergaande besluiten.
De Duitse Bundeswehr had in 2004 bijna 2400 tanks, in 2021 waren dat er nog maar 339. Net als andere Europese landen bezuinigde Duitsland op zijn defensie, omdat het geloofde dat een grondoorlog in Europa tot het verleden behoorde. Maar de oorlog in Oekraïne heeft laten zien hoe kwetsbaar Europa is tegenover de agressie van Rusland, terwijl het onder president Donald Trump niet meer kan rekenen op de vanzelfsprekende bescherming van de Amerikanen.
Tegen deze achtergrond komt de speciale ‘retraite’ (informele minitop) maandag van de EU-leiders - zonder premier Dick Schoof, die is ziek - over de versterking van de Europese defensie geen dag te vroeg. ‘De urgentie wordt alom gevoeld, dit is het moment voor een kwantumsprong voorwaarts’, zegt een hoge EU-ambtenaar die nauw betrokken is bij de voorbereiding van de bijeenkomst in het Brusselse Egmontpaleis.
De discussie van de leiders moet richting geven aan een Witboek (beleidsnota) over de Europese defensie, die voorzitter Ursula von der Leyen van de Europese Commissie, EU-buitenlandchef Kaja Kallas en commissaris Andrius Kubilius (Defensie) medio maart presenteren. Op de Europese top van eind juni nemen de leiders besluiten, zo wordt verwacht.
‘Lidstaten zullen altijd verantwoordelijk blijven voor hun strijdkrachten’, schreef EU-president Antonio Costa in zijn uitnodigingsbrief voor de retraite. Over een Europees leger zal niet worden gepraat. Maar de lidstaten ‘hebben een gemeenschappelijk belang in samenwerking op Europees niveau, om schaalvergroting te bereiken en de kosten te reduceren’.
Overal in Europa stijgen de defensiebudgetten, maar de Europese defensie is notoir inefficiënt. Het Amerikaanse leger heeft 30 hoofdwapensystemen (zoals de Patriot voor luchtafweer), de lidstaten van de EU hebben er samen 178.
Vooral bij de artillerie zijn de verschillen groot. Bovendien kunnen granaten van hetzelfde kaliber, 155 millimeter, van elkaar afwijken door nationale certificatie-eisen. De gevolgen zijn merkbaar op het slagveld in Oekraïne, zei commissaris Kubilius vorige week. Europa levert wapensystemen die niet op elkaar aansluiten, waardoor bevoorrading en onderhoud vertraging oplopen.
Versnippering leidt ook tot onnodig hoge kosten. Lidstaten betalen hoge prijzen, omdat zij relatief kleine partijen bestellen. ‘Die fragmentatie kunnen we ons niet meer veroorloven’, aldus Kubilius. Het is de echo van een soortgelijke oproep in 2013 van toenmalig Commissievoorzitter José Manuel Barroso.
Navo-baas Mark Rutte zal de leiders tijdens de lunch op nog een ander probleem wijzen: de Europese defensie-industrie is simpelweg te klein. Er zijn meer fabrieken nodig.
Kubilius bepleit een big bang bij de aankoop en productie van wapens en munitie. Samenwerking en schaalvergroting zijn daarbij de sleutelbegrippen. Als lidstaten gezamenlijk inkopen in Europa kunnen zij lagere prijzen bedingen, terwijl de industrie op grotere schaal kan produceren en verzekerd is van orders.
‘De industrie heeft vooral behoefte aan helderheid en stabiliteit. Er zou een plan moeten zijn voor de komende tien jaar over de manier waarop de grootste tekorten op defensiegebied worden weggewerkt’, zegt Burkard Schmitt, directeur defensie van veiligheid van ASD, dat de belangen van de Europese defensie-industrie in Brussel behartigt. ‘Dat zou gepaard moeten gaan met lange termijncontracten, waardoor bedrijven in staat zijn te investeren in het vergroten hun productiecapaciteit.’
Volgens Schmitt moeten de lidstaten hun vraag naar wapens bundelen, zodat er een kritische massa ontstaat die schaalvergroting mogelijk maakt.
Ook op het gebied van productie pleitte Kubilius voor meer Europese samenwerking. In Brussel wordt gedacht aan het model van de succesvolle vliegtuigbouwer Airbus: een consortium waarbij bedrijven uit alle lidstaten kunnen aansluiten. De bulk van de benodigde miljardeninvesteringen zal van de bedrijven en de lidstaten moeten komen.
Maar de Europese Commissie moet een centrale rol gaan spelen bij het organiseren van gemeenschappelijke aankoop en productie, zegt onderzoeker Dick Zandee van Instituut Clingendael. Met een gemeenschappelijk budget voor defensie kan de Commissie lidstaten en bedrijven tot samenwerking verleiden. ‘Het is de beste methode om de Europese defensie te standaardiseren’, zegt hij.
Om de positie van de Commissie te versterken wil Kubilius in de volgende Europese meerjarenbegroting (vanaf 2028) 100 miljard euro voor defensie uittrekken. De vraag waar dat geld vandaan moet komen. Een verhoging van de EU-begroting ligt moeilijk, zeker omdat grote landen als Duitsland en Frankrijk economisch in zwaar weer verkeren.
Bezuinigen op andere posten, zoals landbouw of subsidies voor armere regio’s, stuit op verzet van nogal wat lidstaten. Frankrijk, Polen, Spanje en andere landen willen het geld ophalen met gezamenlijke Europese leningen, ook wel eurobonds genoemd. Nederland is daar fel op tegen, zoals minister van Buitenlandse Zaken Caspar Veldkamp vorige week in de Kamer nog eens herhaalde.
Ook Duitsland moet doorgaans niets van eurobonds hebben, maar zou onder druk van de omstandigheden overstag kunnen gaan, zoals eerder gebeurde bij het corona-herstelfonds. Een andere mogelijkheid is een intergouvernementele lening die ook open staat voor landen buiten de EU, zoals het Verenigd Koninkrijk en Noorwegen. De Britse premier Keir Starmer zal maandag aan het diner aanschuiven. De EU heeft Brexit achter zich gelaten, maar ziet het Verenigd Koninkrijk wel als een belangrijke partner op het gebied van defensie.
‘De richting is duidelijk. Maar zijn we snel en gedurfd genoeg om de noodzakelijke stappen te zetten?’ zegt Burkard Schmitt van ASD Europe. ‘Rob Bauer, tot voor kort de hoogste militair binnen de Navo, heeft gezegd dat we binnen drie tot vijf jaar voorbereid moeten zijn op een aanval van Rusland. Als dat het doel is, dan hadden we gisteren al moeten beginnen met het sterk opvoeren van de productie.’
Dick Zandee van Clingendael stelt dat het Europa misschien wel tot vijftig jaar kost om de militaire achterstand op de Verenigde Staten geheel in te halen. In dat licht bezien worden nu belangrijke, maar bescheiden stappen gezet, zegt hij: ‘We gaan van de tweede naar de derde versnelling, maar zeker niet naar de overdrive. Je kunt niet zeggen dat Europa over vijf of tien jaar volkomen op eigen benen kan staan.’
Geselecteerd door de redactie
Lees hier alle artikelen over dit thema
Source: Volkskrant