Het liefst zou Sidi Larbi Cherkaoui als Gids dubbel zo veel inspiratiebronnen delen als ons format toelaat. Kiezen uit al die kunstenaars valt de Vlaams-Marokkaanse choreograaf en regisseur moeilijk. Hij is niet van het type of-of, maar én-én.
schrijft voor de Volkskrant over dans en (circus)theater.
Onze gids dit weekeinde is een rubriek in Volkskrant Magazine waarin een bekend persoon uit binnen- of buitenland ons gidst langs zijn of haar favorieten.
Baron Sidi Larbi Cherkaoui (48) oogt in alles sereen, behalve zijn druk gesticulerende handen. De Vlaams-Marokkaanse choreograaf en regisseur neemt de tijd zijn keuzes toe te lichten, terwijl hij toch overal tegelijk moet zijn. In Theater Rotterdam schaaft hij aan de herneming van zijn epische dansconcert Vlaemsch (chez moi), zijn persoonlijke Ronde door politiek en historisch Vlaanderen.
In Amsterdam creëert hij met solisten en Koor van De Nationale Opera, musici van het Nederlands Kamerorkest en dansers van zijn Antwerpse gezelschap Eastman, een eigengereide versie van Mozarts Idomeneo, re di Creta; vrijdag vormt die première zijn Nederlandse operadebuut. ‘Ik kies een slot dat Mozart zelf verboden werd. Ik laat het wrede schaakspel van de goden rond een koning die zijn macht niet wil overdragen, tragisch eindigen. Hoe harder de vorst zijn demonen probeert te ontlopen, hoe vaker hij ze tegenkomt’, zo vat hij zijn eerste Mozart-regie samen, in een sensationeel decor van rode touwsculpturen van de Japanse performancekunstenares Chiharu Shiota.
In Zwitserland leidt Larbi – zoals hij wordt genoemd, wat ‘De Arabier’ betekent – sinds twee jaar Ballet du Grand Théâtre de Genève na zeven jaar balletdirecteurschap bij Opera Ballet Vlaanderen. In Genève is bovendien een nieuwe documentaire over hem verschenen. De titel, Don’t put me in a box, typeert deze podiumkunstenaar die dertig jaar buiten alle lijntjes kleurt: stop mij niet in een hokje.
Alle verschillende kunstenaars met wie hij wereldwijd samenwerkt – van Madonna en Marina Abramovic tot Antony Gormley en Beyoncé – vormen het bewijs van zijn artistieke souplesse. ‘Ik ben Marokkaan, Vlaming, wit én homoseksueel, ik leef altijd tussen dingen in.’ De tweede zoon van een katholieke moeder en islamitische vader groeide op in een gemeenschap met weerzin tegen zijn Marokkaans-zijn én homoseksualiteit. De jonge Larbi putte zich uit iedereen gerust te stellen in hun ongegronde angst.
Zo communicatief als hij hierdoor lijkt – Larbi studeerde een jaar voor vertaler – zo bevreemdend is zijn opmerking dat hij ‘in wezen mensenschuw’ is: ‘Mijn wantrouwen naar mensen stamt uit mijn jeugd als fragiele kleinzoon van een schoonmaakster, te midden van homofobie, racisme en demotivatie. Van die fragiliteit heb ik inmiddels mijn kracht gemaakt. ‘Op het podium herschep ik die troebele wereld, naar een versie waarin het duizelt van ideeën. Ik denk niet of-of maar én-én. Ben kwets- en dienstbaar naar iedereen.’
Het liefst deelt Larbi dubbel zo veel inspiratiebronnen als deze rubriek toelaat. Baron én-én zou zijn bijnaam kunnen zijn. Kiezen valt hem moeilijk. Sterke vrouwen als Madonna en Beyoncé mogen niet ontbreken, voor wie hij concerttours en videoclips choreografeerde (zoals Apeshit in het Louvre). De imposante hofbals in de bekroonde kostuumfilm Anna Karenina (naar Leo Tolstoj’s roman) met de Britse hoofdrolspelers Keira Knightley en Jude Law, zijn ook van Larbi’s hand.
Zes jaar geleden ging de musical Jagged Little Pill naar Broadway, gechoreografeerd voor de Canadese singer-songwriter Alanis Morissette. Al jaren toert zijn hit Sutra over de wereld, vol kungfu van salto-springende Shaolin-monniken, tussen kistsculpturen van de Britse beeldhouwer Antony Gormley. Zandtekenaars, Japanse mangameesters, robots, flamencodanseressen, ze hebben Larbi’s creativiteit verrijkt.
Toch blijft de kern van zijn motoriek: kalligraferen in de lucht met vliegensvlug bewegende ledematen. Dit gesticuleren doet Larbi al sinds zijn jeugd, toen hij met zijn oudere broer – ‘succesvol IT’er’ – opgroeide in dat katholiek- islamitische gezin. ‘Ik kriebelde vellen vol tot ik het tekenen in de lucht ontdekte. Dat werd dansen.’ Als popdanser swingde hij in shows en televisieprogramma’s, met voguing, hiphop en Afrikaanse dans.
Het echte choreograferen ontdekte de danser in bejubelde voorstellingen van regisseur, choreograaf en orthopedagoog Alain Platel bij Les Ballets C de la B. Daar maakte Larbi een paar van zijn mooiste voorstellingen, voordat hij wereldwijd werd gevraagd voor shows, films, musicals, concerten en dansproducties.
Blijft die brede waaier leuk? ‘Het woord ‘leuk’ gebruik ik als Vlaming niet. Ik kijk hoe mijn denken binnen de kaders van andere kunstenaars waarde heeft.’ Sinds zijn langetermijnverantwoordelijkheid voor grote dansgezelschappen opereert hij wel minder nomadisch. ‘Ik weeg kritischer af waar ik op mijn plek ben. Al stroomt én-én-doen altijd door mijn bloed.’ Dus smokkelt hij extra inspiratiebronnen erin.
‘Als tiener reisde ik na school op late uren naar dansles, met de trein van Antwerpen naar Aalst en Brussel. Dan las ik Thomas Mann en Hermann Hesse om mezelf te beschermen tegen de gevaarlijke buitenwereld. Ik werd vaak aangehouden omdat ik een vaag danserstype in joggingbroek was. Mijn naam wakkerde de argwaan aan. Als vlucht uit deze werkelijkheid, dook ik in literaire werelden. Ludo Abicht, een verlicht denker en dichter, attendeerde mij hierop. De enige professor op het Hoger Instituut voor Vertalers en Tolken, die ik tof vond vanwege zijn engagement met de mensheid en zijn capaciteit te praten over moeilijke zaken. Hij bezoekt nog altijd mijn voorstellingen. Fascinerend hoe beide auteurs, van wie ik pas later hun ongemakkelijke karakters ontdekte, ingewikkelde levens beschrijven aan de hand van complexe zielen en grote cultuurthema’s.’
‘In ons ouderlijk huis hingen boven alle deuren kalligrafisch geschreven koranverzen. Alles blijft cursief verbonden met lange doorgaande lijnen. Je kunt letters niet isoleren. De klinker geven de belangrijke medeklinkers structuur. Choreografie is ook een vloeiende, organische beweging. Muziek, dans, beeld versmelten, je kunt ze niet isoleren. Recent verhief koning Filip mij in de rang van Baron. Ik moest een wapenschild laten ontwerpen. In Arabische kalligrafie staat daarop de spreuk: ‘Wat verboden is, wakkert het verlangen aan’.
Ik ben dankbaar voor de Arabische cultuur in mijn DNA. Ik doe wat mijn Marokkaanse vader zich niet heeft toegestaan. Hij was jazztrompettist in een theater in Tanger. In Vlaanderen zat niemand daarop te wachten. Hij werkte in de plasticindustrie en is waarschijnlijk door ongezonde stoffen vroeg overleden. En door een gebroken hart, na de scheiding van mijn moeder. Ze hebben elkaar dansend ontmoet in een discotheek. Mijn moeder tolkte voor haar zus. Ik ben in alles een reflectie van die tolkende dansontmoeting. Mijn jongste voorstelling Ihsane, die volgend jaar naar Nederland komt, is mijn ode aan hem. Hoe meer talen je spreekt, hoe meer grammaticale structuren om de wereld te begrijpen.
‘Ihsane vormt een tweeluik met Vlaemsch (chez moi), een ode aan mijn dappe moeder en grootmoeder, die in grote armoede leefden. Beiden kweekten verzamelwoede, om op alles voorbereid te zijn. In Vlaemsch (chez moi) betreden we zo’n omazolder, ontworpen door beeldend kunstenaar Hans Op de Beeck. Ik duik met luitspeler Floris De Rycker en zijn muziekensemble Ratas del Viejo Mundo – letterlijk ‘ratten van de oude wereld’ – diep in alle Vlaamse wortels van moederskant. Van polyfone muziek en dichter Guido Gezelle tot de grote Vlaamse schilders als de gebroeders Van Eyck en Pieter Brueghel. Gezelles Boodschap van de vogels is fenomenaal: ‘Gij, die kwinkt en gij, die kwedelt, Gij, die schuifelt en die vedelt, Gij, die neuriet, gij die tiert, Gij die piept en tiereliert, Gij, die wistelt en die teutert, Gij, die knotert en die kneutert, (...) Gij, die tatert en die kwettert, Gij, die klapt en lacht en schettert, vezelt, orgelt, zingt en speelt, lispelt, ritselt, tjelpt en kweelt, Gij, die kwinkelt lijk de vinken en alom gaat slaan en klinken, met uw bekken licht en los, dat het kettert in den bosch.’
‘Werken met Madonna is fantastisch. Ze is eerlijk, artistiek begaafd en zich als danseres bewust van de magie van dans. Ze heeft respect voor choreografie, in tegenstelling tot veel andere popartiesten. Ik heb vier stukken gechoreografeerd voor haar Celebration Tour, dankzij mijn voormalige levenspartner en artistieke vriend Damien Jalet. Hij had al choreografieën voor haar ontwikkeld. Ze strijdt als vrouwelijk icoon voor zaken die niet populair zijn. zoals in de jaren tachtig voor aidsslachtoffers en de queer community, ook al reed ze zichzelf hiermee in de wielen. Ze werd aangevallen door mensen die haar kleiner wilden maken, maar gaf nooit op. ‘Ik ben niet de beste danseres, niet de beste zangeres’, zei ze, ‘maar ik wil de wereld veranderen.’ Toen ik jong was heb ik uren gedanst op This used to be my playground en You’ll see. Haar album Ray of Light vind ik een topwerk. Ik heb haar laatst nog een opname doorgestuurd, waarop ik als 17-jarige danste op Vogue. ‘You look like fire’ antwoordde ze.’
In 2018 namen twee zwarte supersterren in het diepste geheim twee nachten het Louvre over, de Franse cultuurtempel gewijd aan iconen uit de witte cultuur. Als koningspaar lieten popzangeres Beyoncé en haar man, rapper Jay Z, zich filmen in ravissante kostuums bij achttien kunstwerken. Larbi maakte de choreografie voor de miljoenen keren bekeken videofilm Apeshit. Hij liet zwarte vrouwen voor Napoleon dansen, alsof de keizer voor hén buigt. Ze vlogen deinend voorbij het beroemde beeld Nikè van Samothrake, alias ‘de gevleugelde overwinning’, en golfden buiken en heupen op de spierwitte, gemarmerde trappen.
‘Beyoncé zet voor een miljoenenpubliek belangrijke onderwerpen op de kaart, zoals de eeuwenlange onderwerping van het zwarte lichaam en hardnekkige machtsverhoudingen uit het verleden. Ze is autonoom, dankbaar en gefocust, heeft in een kwartier een choreografie onder de knie. We moesten 6.00 uur ’s ochtends het Louvre uit zijn. Gelukkig had ik haar eerder gechororeografeerd voor een Grammy-uitreiking. Toen was ze heimelijk zwanger en wilde een zachte choreografie. Ze had Sutra gezien. Met mijn choreografie op the best of van haar album Lemonade hebben we haar zwangerschap bekendgemaakt.’
‘Na mijn jaar op P.A.R.T.S, de dansopleiding van Anne Teresa De Keersmaeker, gaf regisseur en choreograaf Alain Platel mij bij Les Ballets C de la B de perfecte leerschool om niet naar de perfecte danstechniek te kijken maar met nieuwsgierigheid naar de menselijkheid in beweging. Hij mengde diametraal verschillende dans van performers uit alle hoeken van de wereld en de kunsten, van circus en theater tot vogue en ballet. Zo toonde hij een blauwdruk van wat mogelijk is. Ik werk eveneens met mensen van alle leeftijden en achtergronden. Het lyrische en emotionele danstheater van Pina Bausch heeft mij diep geraakt. Ze was een genereuze choreografe, nieuwsgierig naar jong talent. Op haar eigen festival programmeerde ze mijn werk en ze heeft twee voorstellingen van mij gecoproduceerd. Drie maanden voor haar verdrietige dood in 2009 sprak ik haar nog in New York: ‘Larbi, we moeten eens afspreken om langer te praten.’ Ik zei: ‘Dat hoeft niet, lieve Pina, je spreekt elke dag met je werk tot mij.’’
‘Wiskunde was een van mijn favoriete vakken op de middelbare school. Samen met geometrie en astronomie kan wiskunde ons helpen de wereld te begrijpen. Het zijn bevrijdende wetenschappen om uit te zoomen en met gezonde afstand te kijken naar onze problematische, melancholische wereld. Zij bieden mij perspectief om alles waarop ik focus in een groter geheel te zien, in een natuurlijk systeem van terugkerende verhoudingen. Je krijgt gereedschap in handen om structuren te beschrijven, modellen te ontwerpen, ongerijmdheden te ontdekken en daardoor problemen aan te pakken. We vergeten vaak hoe fundamenteel belangrijk getallen, verhoudingen en natuurwetten zijn voor onze manier van leven.’
‘Vroeger keek ik met mijn broer Japanse tekenfilms op de Franse televisie. De Japanse cultuur kwam zo ons Vlaamse huis binnen: het bewustzijn dat alles eindig is, dat je moet zorgen voor elkaar en altijd klaar moet zijn om te herrijzen. Ik hou van de klassiekers van de visionaire cartoonist en mangameester Osamu Tezuka, zoals Astroboy, over een robotjongen die een overleden zoon moet vervangen, en Black Jack, over een dokter met een sterk rechtvaardigheidsgevoel. Zonder taboes maakt hij universele thema’s bespreekbaar: mensenrechten, ethiek en tolerantie. Mijn voorstelling TeZukA was een ode aan de menselijkheid van deze god van de manga. Ik keerde ermee terug naar mijn tekenliefde. Japanse manga zit ook in mijn grote voorstelling Pluto uit 2015, een reboot van Tezuka’s The Greatest Robot on Earth door tekenaar Naoki Urasawa, over de zogenaamde slechterik, oftwel over omgaan met verandering en verlies. Ik gebruikte een vier meter hoge robotpop. Ik werk graag met poppen, dankzij mijn moeder. Haar vader overleed toen ze 3 was. Het spelen met poppen, een luxe in haar loodzware tijd, hielp haar moeilijkheden te doorstaan.’
‘We gaan de verkeerde kant op met de wereld. Dat wat er ondanks alle verlies nog is moeten we versmelten tot een maatschappelijke toekomst die ons allemaal dient. Daarom bewonder ik een activiste als Greta Thunberg die zich in gevaar brengt in dienst van dat grote geheel. Als zulke activisten niet op alarmbellen drukken, is er misschien geen toekomst. Weinig mensen hebben zo’n ethische autoriteit als zij. We moeten luisteren. Ik ben zelf zeker geen heilige. Ik vlieg veel en gebruik technologie. Daarin kan ik nog verbeteren.
Ik eet wel al dertig jaar vegetarisch. De stap naar veganisme elf jaar geleden was makkelijk. Ik zou iedereen aanraden het drie weken te proberen. De gevolgen zijn positief. Als je drie weken je dieet verandert in een veganistisch menu, voel je direct hoe je lichaam zich opkuist. We kunnen leven en doodgaan zonder schade aan te richten. Als we ons maar niet laten bedotten door de commercie. Ga op zaterdag niet winkelen, maar zoek de kalmte van een botanische tuin.’
10 maart 1976 Geboren in Antwerpen.
1991-1997 Popdanser in variétévoorstellingen en televisieprogramma’s.
1994 Studiejaar vertaler-tolk Engels-Frans.
1995 Prijs voor Beste Belgische Danssolo in Gent met voguing, hiphop en Afrikaanse dans. Dansjaar aan Hoger Instituut voor Dans en Danspedagogie in Lier.
1996 Studiejaar P.A.R.T.S., dansopleiding Anne Teresa De Keersmaeker.
1998 Danst in Iets op Bach van Alain Platel/Les Ballets C de la B.
1999 Danst en choreografeert Jacques Brel-musical Anonymous Society van Andrew Wale.
2000- 2004 Maakt Rien de Rien (2000), Foi (2003) en Tempus Fugit (2004) bij Les Ballets C de la B.
2005 Internationale hit Zero Degrees met Brits-Bengalese kathakdanser Akram Khan.
2008 Sutra met Shaolin-monniken en beeldend kunstenaar Antony Gormley.
2008, 2011 en 2017 Choreograaf van het jaar volgens blad Tanz.
2010 Oprichting eigen gezelschap Eastman in Antwerpen.
2010 TeZukA rond universum van Japanse mangameester Osamu Tezuka.
2012 Choreografie Joe Wrights film Anna Karenina met onder andere Jude Law.
2014 Hoofdpersoon documentaire De nood aan dansen van Peter en Petra Lataster.
2015-2022 Artistiek leider ballet bij Opera Ballet Vlaanderen.
2018 Choreografie Belgische film Girl. Choreografie Apeshit van Beyoncé & Jay Z.
2022 Artistiek directeur Ballet du Grand Théâtre de Genève. Vlaemsch (chez moi).
2023 Adellijke titel van baron.
2023 Choreografie Madonna’s Celebration Tour.
2025 Hoofdpersoon Zwitserse documentaire Don’t put me in a box van Romain Girard.
2025 Hit Sutra eind mei in Amare met Holland Dance Festival.
2026 Ihsane door Ballet du Grand Théâtre de Genève en Eastman in Rotterdam en Amsterdam.
2027 Nederlandse première Noetic bij Introdans, schatbewaarder van Larbi’s oeuvre.
Sidi Larbi Cherkaoui woont in Genève en Antwerpen.
Geselecteerd door de redactie
Lees hier alle artikelen over dit thema
Source: Volkskrant