In 1976 publiceerde Adrienne Rich Uit vrouwen geboren, een heerlijke melange van essay, politiek en memoir. Over hoe benauwend het moederschap is, maar ook over hoe bevrijdend het zou kunnen zijn. Een baanbrekend boek, dat geheel terecht nu opnieuw wordt uitgegeven, vindt historicus Lotte Houwink ten Cate.
Toen ik na mijn bevalling voor het eerst met mijn baby buiten de deur ging paraderen, was ik het ineens zat: hoe luid de stemmen van sommige mannen waren, hoe vanzelfsprekend ze fysiek ruimte innamen. Ach jongens, dacht ik, kolkend van hormonen, wat ík kan heb ik nog geen van jullie zien doen. Een kind baren is afdalen in het schimmenrijk en met nieuw leven terugkeren. Het kan een niet te evenaren gevoel van macht geven. En het is precies deze machtservaring die haaks staat op de passieve, zoete rol die moeders doorgaans toebedeeld krijgen.
Hoe baren vrouwen, wie helpt hen, en hoe? Dit zijn politieke vragen. Want iedere keuze die wordt gemaakt tijdens de zwangerschap, geboorte en het grootbrengen van kinderen, wordt mede ingegeven door maatschappelijke, medische en religieuze normen. Bovendien bepalen de economische omstandigheden waarin wij voor kinderen zorgen, en de mate waarin dit werk maatschappelijk gewaardeerd wordt, in grote mate wat het betekent om kinderen groot te brengen. Voor veel vrouwen is het moederschap de scherpste confrontatie met hun ongelijkwaardige status. Maar is het dan niet ook hun grootste wapen?
In 1976 publiceerde Adrienne Rich, icoon van de tweede feministische golf in de Verenigde Staten, de baanbrekende klassieker Uit vrouwen geboren. Het boek maakte al snel succesvol de oversteek naar Nederland, in een vertaling van Maaike Meijer en Marta Vooren. Komende week verschijnt een langverwachte heruitgave van dit spectaculaire werk, dat antropologie, geschiedenis, psychoanalyse, politieke inzichten, en persoonlijke ervaringen verbindt in een onderzoek naar wat het moederschap is, en wat het zou kunnen zijn.
Adrienne Rich was woedend, optimistisch en strategisch. Ze was een zeer succesvol dichter en essayist, floreerde aan universiteiten en gaf lezingen in het hele land. Met critici, recensenten incluis, veegde ze de vloer aan in het opiniekatern. Ze kreeg drie zoons alvorens ze zich liet steriliseren, haar man verliet en liefdesrelaties met vrouwen kreeg. ‘Zoals haar zonen haar hebben gezien, de Moeder in het patriarchaat: overheersend, erotisch, castrerend, lijdend, verteerd door schuldgevoel en schuldgevoel oproepend’, schrijft Rich. Ze was een intellectueel die vertrouwd raakte met de ik-vorm: ze schreef voor haar leven.
Uit vrouwen geboren is een absoluut hoogtepunt uit de feministische literatuur, een heerlijke melange van essay, polemiek en memoir. De essentie van het boek is het onderscheid tussen ‘twee betekenissen van het moederschap, waarvan de ene betekenis de andere heeft verdrongen: er is de potentiële relatie van elke vrouw tot haar vermogen om leven voort te brengen, en het instituut dat tot doel heeft dit vermogen – en alle vrouwen – in de macht te houden van mannen’.
Het instituut is het kapitalisme, waarin zorg bijna altijd onbetaald of laagbetaald is. Het instituut is het traditionele rolpatroon dat zorg als ‘vrouwelijk’ beschouwt en mannen een authentieke invulling van het vaderschap ontzegt. Het zorgt er niet alleen voor dat vrouwen gemiddeld tweemaal zoveel uren aan zorgtaken besteden, maar ook dat het cognitieve werk binnen het gezin – anticiperen, organiseren, plannen, beslissen – onevenredig door moeders wordt gedaan. Rich velt een genadeloos oordeel: door vrouwen aan hun lichaam vast te nagelen zijn ze ervan vervreemd geraakt, met oog voor de nuances van ras, klasse en gender.
In tegenstelling tot veel feministen van haar tijd benadrukte Rich hoe bevrijdend de moeder-kindrelatie kan zijn, hoeveel geluk kinderen brengen, ‘de blijdschap om hun sterke lijfjes en energieke geest’. Sterker: het gewenste moederschap is voor feministen lang een weinig verkend terrein geweest. Doordat ze vol inzet op bevrijding ontstijgt Rich het verstikkende genre van protestliteratuur.
Rich ervoer hernieuwde vrijheid toen ze uit het traditionele gezin stapte. ‘Zonder een volwassen man in huis’ gooide ze alle regels en routines overboord. Op vakantie in de bossen van Vermont vervielen Rich en haar zonen in ‘een verrukkelijk en zondig levensritme’, ze aten elke avond buiten, met hun handen. ‘We liepen halfnaakt rond, we bleven op om te kijken naar de vleermuizen, de sterren en de vuurvliegjes, we lazen en vertelden verhalen en sliepen een gat in de dag. Ik zag hun tengere jongenslijfjes bruin worden en we wasten ons met het water uit de tuinslang dat warm werd van het in de zon liggen. We leefden als schipbreukelingen op een moeder-en-kindereneiland.’
Het feminisme van Rich was utopisch: ‘Wij moeten ons een wereld voorstellen waarin elke vrouw haar eigen lichaam regeert. In die wereld zullen vrouwen werkelijk nieuw leven creëren, en niet alleen kinderen voortbrengen (als en zoals wij verkiezen), maar ook de nieuwe visies en het denken die nodig zijn om het menselijk bestaan te dragen, te veraangenamen en te veranderen.’ Ze toont overtuigend dat de strijd voor een gelukkiger moederschap én het recht op abortus een en dezelfde is. Dat de heruitgave geen voorwoord bevat dat het werk van Rich verbindt aan de huidige backlash tegen feministische verworvenheden, inclusief het terugdraaien van het recht op abortus en het neo-natalisme van het opkomende fascisme in de Verenigde Staten, is een gemiste kans.
Anno 2025 doet het uniek vrouwelijke vermogen om nieuw leven te creeëren patriarchen immers nog altijd sidderen van baarmoedernijd. De Oude Grieken werden al achtervolgd door het verlangen naar een zuiver vaderlijke overerving: Athena kwam volgroeid ter wereld — uit het voorhoofd van haar vader Zeus. ‘Veel wijst erop dat de mannelijke geest altijd is achtervolgd door het besef dat hij afhankelijk is van een vrouw voor het leven zelf’, schrijft Rich.‘Vandaar dat de zonen voortdurend proberen om het feit dat zij ‘uit vrouwen geboren’ zijn ofwel te aanvaarden, ofwel te compenseren of te ontkennen.’
Vandaar de haat jegens machtige, seksueel autonome vrouwen. In de woorden van Rich: ‘Meestal associëren we onze eerste sociale ervaringen met de handen, de ogen, het lichaam en de stem van een vrouw. Meestal heeft in onze jeugd een vrouw voor de continuïteit en de stabiliteit gezorgd – maar ook voor de afwijzing en afkeuring.’ De moeder is alles. En ze kan ons alles ontnemen.
Adrienne Rich: Uit vrouwen geboren. Moederschap als ervaring en instituut. Uit het Engels vertaald door Maaike Meijer en Marta Vooren. Nijgh & Van Ditmar; 376 pagina’s; €24,99. Verschijnt op 4 februari.
Geselecteerd door de redactie
Source: Volkskrant