Rwandese troepen zijn actief in Congo, dat mede dankzij een coup uit de Koude Oorlog – fraai weergegeven in een Belgische documentaire – nog steeds de grondstoffenleverancier is voor de producten van Amerika’s miljardairs.
We zijn terug in het tijdperk van ongevraagde landjepik. Terwijl er nog wat grinnikend werd gereageerd op de plannen van Amerika’s kersverse president met Groenland en Panama trokken Rwandese troepen de Oost-Congolese stad Goma binnen. Een invasie die evenveel aandacht verdient als Russen in de Donbas, of Chinezen in Taiwan.
De officiële lijn in de berichtgeving is nog dat het om hier om ‘rebellen van M23’ gaat. Zoals ze in 2014 in de Donbas en de Krim geen Russen, maar ‘groene mannetjes’ zagen binnenvallen. Neem van mij aan: de groene mannetjes in het oosten van Congo zijn het leger van Rwanda, het land waar de Britten nog niet zo lang geleden hun migranten naar toe wilden sturen.
Over de auteur
Bram Vermeulen is documentairemaker voor het VPRO-programma Frontlinie. Voor de Volkskrant schrijft hij vanaf de frontlinies die hij voor deze serie als reizend journalist bezoekt. Eerder was hij correspondent in Zuid-Afrika en Turkije voor de NOS, NRC en VPRO.
Dit is een ingezonden bijdrage, die niet noodzakelijkerwijs het standpunt van de Volkskrant reflecteert. Lees hier meer over ons beleid aangaande opiniestukken.
Eerdere bijdragen in deze discussie vindt u onder aan dit artikel.
Goma is een levendige stad aan het Kivu-meer. De uitvalsbasis van meer dan een miljoen mensen, met talloze restaurants, winkels en hotels in de hoofdstraat. Mijn mooiste beeld van Goma is een groep atleten die op een ochtend op skeelers de omliggende heuvels kwam afgesuist. San Francisco- vibes.
Die straten werden afgelopen weekend overgenomen door mannen in groene uniformen. In de afgelopen dagen namen ze ook kleinere dorpen in, Sake, Minuva. Maar Goma is de hoofdprijs.
Onder die beelden hoor ik de tonen uit de documentaire van de Belgische regisseur Johan Grimonprez, Soundtrack to a Coup d’Etat, net genomineerd voor een Oscar. Een meesterwerk. Toen ik de film onlangs zag in de kleinste bioscoop van Amsterdam was ik dagenlang volkomen van de kaart.
Niet alleen over de originaliteit en het ritme van de montage, maar vooral over de vele lijntjes die de film legt met het heden waarin we nu met zijn allen in terecht zijn gekomen. Deze film gaat over de verschuivende machtsverhoudingen, waarvan de miljardairs die nu in Amerika aan de touwtjes trekken de belichaming zijn geworden. Hun macht heeft directe banden met het Congo dat nu onder de voet wordt gelopen.
In de documentaire rijgt de regisseur beelden van Koude Oorlog- samenzweringen tegen de dekolonisatie van Congo begin jaren zestig aan de jazzmuziek van die tijd.
Het verhaal is wel bekend: de eerste premier van Congo, Patrice Lumumba, werd vermoord door een samenwerking tussen de geheime diensten van de VS en oud-kolonisator België. Allemaal om te voorkomen dat ze hun toegang tot de uraniummijnen en andere grondstoffen na de onafhankelijkheid van Congo zouden verliezen. De moord op Lumumba maakte de weg vrij voor de corrupte Mobutu Sese-Seko, die daarna dertig jaar lang de roof van zijn land zou faciliteren.
De film verweeft die brute imperialistische politiek met de jazz van die tijd, waardoor een parallelle vertelling ontstaat van het beeld en het geluid van dit verhaal. Daarin laat de regisseur zien dat muzikanten als Louis Armstrong –zonder het te weten – onderdeel waren van die samenzwering. Armstrong wordt naar de Congolese provincie Katanga gevlogen voor een concert dat als rookgordijn dient voor CIA-agenten die de moord op Lumumba moeten uitvoeren. ‘Vandaag heeft hij een saxofoon. Morgen is hij een spion.’
Deze geschiedenisfilm slaat haken in het heden. We zien Nikita Chroesjtsjov als het hoofd van de Sovjetdelegatie dekolonisatie bepleiten, roffelend met zijn vuisten en schoenen op de tafels van de Algemene Vergadering van de Verenigde Naties. Ik moest denken aan al die Afrikaanse landen die onlangs de Europeanen en Amerikanen uitzwaaiden en de Russen en hun huurlingen verwelkomden.
Vlak na de inval van Rusland in Oekraïne in 2022 reisde ik naar de Centraal-Afrikaanse Republiek. Daar liet president Faustin-Archange Touadéra zich beveiligen door Russen, huurlingen van de Wagnergroep. De president reageerde nogal geïrriteerd toen ik hem er naar vroeg. Zijn land had tenslotte al sinds de tijd van Chroesjtsjov een warme relatie met Moskou. Niks nieuws.
We zien in de film de Bandung-conferentie in 1955, met Nasser (Egypte), Nehru (India) en Enlai (China) als de vlaggendragers van een nieuwe gedekoloniseerde wereld. Toen heette dat de niet-gebonden landen, tegenwoordig heet dat de Brics, die opnieuw die orde uitdagen. Hoe meer Donald Trump zich uit die orde terugtrekt, met dichte grenzen, hoge tarieven, een einde aan alle ontwikkelingshulp, hoe meer die nieuwe orde de plek van Amerika als wereldmacht zal innemen.
Soundtrack to a Coup d’Etat rijgt een eindeloze reeks zwart-witbeelden aaneen, maar af en toe flitsen er felverlichte reclames van Tesla en Apple doorheen. Om maar te zeggen: Congo is nog steeds de grondstoffenleverancier voor de producten van Amerika’s huidige miljardairs. Elon Musk en Tim Cook stonden stoer te doen op het podium naast de isolationist Trump, maar zonder Congo’s mineralen zijn ze nergens.
De rebellen van M23 bewaken in naam van buurland Rwanda al ruim tien jaar de toegang tot de mijnen die de grondstoffen leveren voor onze batterijen in mobiele telefoons en elektrische auto’s. Rwanda is na Congo de belangrijkste exporteur van coltan. Op papier, want het land heeft zelf geen coltan, dat komt uit het verpauperde gebied aan de andere kant van de grens met Congo.
De naam van Musk dook onlangs toevallig op in de Rwandese pers omdat zijn satellietbedrijf Starlink vanaf februari snel internet gaat verzorgen voor meer dan vijfhonderd scholen in Rwanda. Puur toeval natuurlijk.
De strijd die Patrice Lumumba zijn leven kostte, werd door de CIA verkocht als een strijd tegen het communisme. Maar zoals Soundtrack to a Coup d’Etat laat zien, moest die strijd de overwinning van het grenzeloze kapitalisme veiligstellen waar Musk, Cook en Trump groot mee werden.
Wilt u reageren? Stuur dan een opiniebijdrage (max 700 woorden) naar opinie@volkskrant.nl of een brief (maximaal 200 woorden) naar brieven@volkskrant.nl
Geselecteerd door de redactie
Source: Volkskrant