Minister van Sociale Zaken Eddy van Hijum (NSC) kwam dinsdag met het langverwachte startschot voor de hervorming van het vastgelopen arbeidsongeschiktheidsstelsel. Hoewel hij de noodzaak van een eenvoudiger stelsel benadrukt, blijven keuzes over wat er precies moet gebeuren opnieuw uit.
is politiek verslaggever van de Volkskrant en schrijft over pensioenen en sociale zekerheid.
Den Haag is er al jaren van doordrongen dat er iets moet gebeuren aan het compleet vastgelopen arbeidsongeschiktheidsstelsel. Door gesleutel is het stelsel verworden tot een onontwarbare kluwen van regelingen en regels die zelfs experts nauwelijks nog begrijpen. Bovendien zitten er (al dan niet onbedoelde) onrechtvaardigheden in waardoor flinke groepen mensen in de knel komen of zelfs helemaal tussen wal en schip belanden.
De problemen werden pijnlijk duidelijk bij het UWV, verantwoordelijk voor de uitvoering van de arbeidsongeschiktheidsregelingen. Door de combinatie van complexe regels en een tekort aan verzekeringsartsen liepen de wachttijden voor keuringen op tot vele maanden.
In het najaar bleek dat 25 tot mogelijk 50 duizend uitkeringen van arbeidsongeschikten verkeerd zijn berekend: een gevolg van de focus op het inlopen van de wachttijden. Het UWV staat nu voor een enorme hersteloperatie die opnieuw een zware wissel trekt op de organisatie.
Dat er iets moet gebeuren is duidelijk. En inmiddels zijn er eveneens duidelijke antwoorden op de vraag wat er kan. Niet voor niets werd afgelopen maanden vaak verwezen naar de Onafhankelijke Commissie Toekomst Arbeidsongeschiktheidsstelsel (Octas), die ruim twee jaar geleden aan het werk ging om het stelsel tegen het licht te houden. Februari vorig jaar kwam de commissie met drie varianten om het stelsel vlot te trekken.
De commissie liet het ‘aan de politiek’ om te kiezen wat er moet gebeuren. Even leek de nieuwe coalitie de nijpende kwestie over het hoofd te zien; pas op het laatste moment werd aan de formatietafel nog een passage over het arbeidsongeschiktheidsstelsel in het hoofdlijnenakkoord opgenomen. Voor de hervorming werd geen geld gereserveerd.
Inmiddels heeft het kabinet de wens uitgesproken aan de slag te willen met de adviezen. In het regeerakkoord is afgesproken het stelsel te verbeteren ‘met concrete voorstellen’ waarvoor de aanbevelingen van de commissie Octas als inspiratie dienen. Wat voor voorstellen het kabinet precies voor ogen heeft, bleef onduidelijk.
Er werd dan ook uitgekeken naar de brief die minister van Sociale Zaken Eddy Van Hijum (NSC) dinsdag naar de Kamer stuurde en waarmee hij het startschot gaf voor de aanpak van het arbeidsongeschiktheidsstelsel. De urgentie daarvan is groot, schrijft de minister. Van Hijum heeft daarom de ambitie om nog ‘in deze kabinetsperiode’ met maatregelen te komen.
In de brief schetst hij daarvoor een aantal ingrepen die ‘op korte termijn’ mogelijk zijn. Zo noemt de minister manieren om het aantal regelingen in het stelsel terug te brengen en wil hij kijken naar verlaging van de drempel van arbeidsongeschiktheid.
De optie die het meest in het oog springt is het opheffen van het harde onderscheid tussen langdurige arbeidsongeschiktheid en de groep voor wie nog een redelijke kans op herstel is. Daardoor zouden verzekeringsartsen niet langer hoeven vast te stellen hoe groot de herstelkans precies is – een complexe beoordeling die nu tot grote problemen leidt bij het UWV.
Tegelijk betekent het dat mensen die nu nog onder de regeling voor langdurige arbeidsongeschiktheid vallen waarschijnlijk een minder hoge uitkering krijgen. Toch vindt de minister dat ‘dergelijke stevige maatregelen’ passen bij de ‘noodzaak’ om een eenvoudiger en houdbaar stelsel mogelijk te maken: ‘Er zijn geen simpele oplossingen.’
Ondanks die door Van Hijum gesignaleerde noodzaak, hakt hij vooralsnog geen knoop door over wat er moet gebeuren. De minister wil met zijn brief vooral ‘richting geven aan de politieke en maatschappelijke discussie die we de komende periode met elkaar zullen moeten voeren’. Pas daarna komt hij met besluitvorming waarover hij de Kamer voor de zomer wil informeren.
Een ‘politiek gesprek’ is volgens de minister nodig omdat aan elk besluit voordelen en nadelen kleven. Wie een eenvoudiger stelsel wil, moet bijvoorbeeld accepteren dat de regelingen minder gericht worden. Ook is er geld nodig voor aanpassingen. Dat Van Hijum eerst naar politiek, vakbonden en werkgevers kijkt, is daarom op zich logisch.
Het is echter de vraag of er wel tijd is voor zo’n gesprek. De problemen die bij het UWV recent aan het licht kwamen laten zien dat het uitblijven van reparaties aan het stelsel ook daadwerkelijk gevolgen heeft.
Het was Van Hijums partijleider Pieter Omtzigt die in 2023 het aanstellen van de commissie Octas nog zag als onnodig uitstel. ‘Een aantal van deze problemen is al een tijd bekend (...). Sommige reparaties kunnen we nu al uitvoeren’, zei hij toen bij het tv-programma Radar.
Inmiddels zijn we twee jaar verder, heeft de commissie zich toch over het stelsel gebogen en heeft de minister uitgebreid naar de adviezen kunnen kijken.
De algehele hervorming belooft een proces van nog langere adem te worden. Al langer klinkt de waarschuwing dat enkel reparaties niet genoeg zijn om de fundamentele problemen van het stelsel aan te pakken, en dat een verbouwing onontkoombaar is.
Van Hijum doet ook daarvoor zijn ideeën uit de doeken. Zo wil hij een stelsel dat gericht is ‘op wat mensen nog wél kunnen’ en waarin de beoordeling van arbeidsongeschiktheid bijvoorbeeld op een later moment kan plaatsvinden.
Ook wil hij kijken naar een gelijke regeling voor werknemers en zzp’ers. Maar het uitwerken van die gedachten ‘vergt tijd en zorgvuldigheid’.
De kans is groot dat een fundamentele hervorming van het stelsel niet in deze kabinetsperiode van de grond komt. Wie naar het verleden kijkt, ziet hoelang dit soort processen kunnen duren.
Nadat een commissie onder leiding van Piet Hein Donner in 2001 het toen eveneens vastgelopen arbeidsongeschiktheidsstelsel tegen het licht had gehouden, duurde het ruim vier jaar, en drie kabinetten, alvorens een nieuw stelsel echt van de grond kwam.
Alles over politiek vindt u hier.
Geselecteerd door de redactie
Lees hier alle artikelen over dit thema
Source: Volkskrant