Wat is de juiste houding tegenover types als Donald Trump of Geert Wilders? Reageren sommige mensen niet ‘te slap’ door bij voorbaat te gehoorzamen? Blijf vriendelijk, cijfer jezelf niet weg en zoek vooral naar je eigen licht in de duisternis, betogen filosofen Stine Jensen en Marjan Slob.
Na de verkiezingsoverwinning van Geert Wilders zong het rond op sociale media: ‘De zachte krachten zullen zeker overwinnen in ’t eind’ – een dichtregel van Henriette Roland Holst uit Verzonken Grenzen. Zeker nu we de ziedende en dreigende taal hebben aangehoord die Donald Trump uitsloeg bij de aanvang van zijn nieuwe termijn als president, voelt het nogal petieterig, dat hele idee van zachte krachten. Waarom is het zo zeker dat die ‘zachte krachten’ winnen? Hoe gaat zich dat voltrekken? Wat zijn die zachte krachten eigenlijk?
Trumps taal is doordrenkt van agressie. Hij roept op tot ‘massadeportaties’, zijn wereld bestaat uit winnaars en verliezers, en o ja, uit twee geslachten – een sterk dominant geslacht (M) en een zwak volgend geslacht ()V. Trump ziet zichzelf als uitverkoren door God om orde op zaken te stellen. En kennelijk is God anti-woke en voor law-and-order.
Bisschop Mariann Edgar Budde, toch een deskundige in goddelijke zaken zou je zeggen, voelt dat anders. Tijdens de gebedsdienst ter ere van zijn inauguratie smeekte zij Trump om compassie te hebben voor mensen in de verdrukking.
De zachte stem van bisschop Budde klonk breekbaar. Maar zij was de enige die het lef had om Trump direct aan te spreken vanuit haar eigen waarden. En wel ter plekke, op zijn moment van glorie. In de overige reacties op Trump zien we tot nu toe vooral heel veel meebewegen. Nadat Trump een tirade afstak tegen de ‘Europese gevaren’ op het World Economic Forum in Davos, hielden Europese leiders zich stil.
De van oudsher liberale partij VVD bedient zich al een tijdje van een autocratische law-and-order-retoriek. Presentator Jort Kelder was bij Eva Jinek ‘voorzichtig optimistisch’, zag iemand ‘die er zin in had’, en GroenLinks-PvdA-leider Frans Timmermans wist dat als je met een dealmaker te maken hebt, nou dan kom je toch met tegendeals?
Over de auteurs
Stine Jensen is hoogleraar publieksfilosofie aan de Erasmus Universiteit van Rotterdam. Marjan Slob is Denker des Vaderlands. Dit is een ingezonden bijdrage, die niet noodzakelijkerwijs het standpunt van de Volkskrant reflecteert. Lees hier meer over ons beleid aangaande opiniestukken.
Eerdere bijdragen in deze discussie vindt u onder aan dit artikel.
Het is de vraag of politici überhaupt nog wel in de positie zijn om een deal te sluiten met types zoals Trump. Het lijkt er eerder op dat miljardairs onderling bepalen wat er in de wereld gebeurt. De Amerikaanse historicus Timothy Snyder noemde dit fenomeen van meebewegen in zijn boek On Tyranny treffend ‘anticipatory obedience’, vooruitgehoorzamen. Je alvast welwillend en dienend opstellen aan de tirannieke machthebber opdat jij straks niet getroffen wordt, en daarvoor zelfs inleveren op heel basale waarden. Dat is, stelt Snyder terecht, een politieke tragedie.
Ons lijkt het een slecht plan om je hoop te stellen op God, miljardairs, of dat politici opeens de juiste toon treffen. Wij denken dat je nog steeds iets kunt hebben aan de woorden van Roland Holst uit 1918 én die van Budde. Door hardnekkig die zachte krachten in je eigen leven op te zoeken. Door ze te ontwaren en kenbaar te maken in je contact met anderen. Om twee andere regels uit het gedicht te citeren: laat niet ‘alle warmte verstarren van binnen’, maar blijf ‘aandachtig luist’ren’.
Luisteren betekent trouwens niet: instemmen. Het betekent je openstellen voor een ander, en tot je door laten dringen wat die ander werkelijk beweegt. Steeds zonder jezelf geweld aan te doen. Zachtheid vraagt dat je je ego niet opblaast, maar net zo goed dat je jezelf niet wegcijfert. Sta simpelweg rechtop. Op jouw eigen plek. En kijk vanuit die plek om je heen, naar je eigen omgeving en je eigen dagelijks leven. Verdoof jezelf niet, vlucht niet weg in afleiding of in grote woorden, maar wees met dat wat is.
Oftewel, in de woorden van de Amerikaanse filosoof Donna Haraway, stay with the trouble. Is wat je dan ziet werkelijk zo dramatisch? Ja, er is veel pijn en verlies. Maar blijf ook vriendelijkheid en goede wil zien, blijf veelzijdigheid en veelheid zien. Maak geen flat characters van elkaar en van jezelf en verzet je tegen de groteske pogingen van Trump daartoe.
Voor ons is dit ook de betekenis, waarde en de rol van filosofie in deze tijd: zo precies en onbevangen mogelijk kijken en waarnemen, dwars door je eigen angsten en vooringenomenheden heen. En reflecteren op wat je dan waarneemt. Zo zul je niet zekerder van je zaak worden; je weet juist beter wat je niet weet en niet ziet. Maar je kent wel beter de plek en de waarden van waaruit je spreekt.
Wacht niet op de politiek. Zet die realiteit waarover nu de slagschaduw van autocraten en hun grimmige God valt, zelf in je zachtste licht. Engageer je – hier en nu – met wat je liefhebt en vreugde verschaft. Zo ontwaar je vast een manier om te leven naar de toekomst waarop je hoopt.
Wilt u reageren? Stuur dan een opiniebijdrage (max 700 woorden) naar opinie@volkskrant.nl of een brief (maximaal 200 woorden) naar brieven@volkskrant.nl
Geselecteerd door de redactie
Source: Volkskrant