De 54ste editie van het IFFR start donderdag en zet VHS en de videotheek in de schijnwerpers. Met onder meer Oost-Europese videopiraten, de verdwenen videobioscoopjes van Mumbai en de glorietijd van het Rotterdamse videotheekwezen.
schrijft voor de Volkskrant over film, met speciale aandacht voor filmmuziek en horror.
We doen graag spottend over de nasynchronisatie van films op de Duitse televisie, maar dat is niks vergeleken bij wat videopiraten uitspookten achter het IJzeren Gordijn. Kijk maar naar de Slowaakse documentaire Video Kings (Lukas Bulava, 2020), te zien op het International Film Festival Rotterdam (IFFR). Terwijl Hollywoodfilms in de jaren tachtig door de Tsjechoslowaakse overheid uit de bioscopen werden geweerd, had het socialistische regime nauwelijks greep op waar mensen thuis naar keken. In de jaren tachtig werden talloze illegale VHS-banden met Amerikaanse blockbusters en C-films het land binnengesmokkeld, zodat ook de Tsjechen en Slowaken konden genieten van Bruce Willis en Arnold Schwarzenegger, aliens en ninja’s.
Dat deden ze steevast onder begeleiding van een alles naar het Slowaaks omzettende huis-tuin-en-keuken-voice-over. Elke illegale videoband bevatte een emotieloze simultaanvertaling van de dialogen, ingesproken door de piraat, die de film in kwestie hoogstens één keer van tevoren bekeek en toch de toeschouwer door het verhaal moest loodsen. En dat terwijl hij vaak zelf nauwelijks Engels sprak.
Typisch voor dit zogenaamde rychlodabing (snel nasynchroniseren), dat ook werd gepraktiseerd in Hongarije, Roemenië en Polen: onafgebroken babbelende commentaarstemmen die de plank van de plot helemaal missloegen en dan maar wat verzonnen om aan de praat te blijven.
Tijdens Ridley Scotts fantasy-epos Legend (1985) rinkelt de telefoon van de videopiraat. Op de achtergrond van het balletdrama White Nights (1985) helpt de commentator zijn echtgenote bij de instructies van het pas aangeschafte elektrische keukenmes. ‘Er waren films, en ik bied hierbij de kijkers mijn excuses aan, waarvan ik echt geen snars begreep’, zegt een van de mannen in de documentaire.
Video Kings is een van de vrolijkste noten in het Focus-programma Hold Video in Your Hands, waarmee het IFFR een mooie, gepast nostalgische ode brengt aan de videocultuur van weleer. De selectie wordt gekenmerkt door een smakelijke variatie: van Oost-Europese videopiraten voert ze naar de idealistische Japanner die VHS heeft uitgevonden (Dawn of a New Day), de verdwenen videobioscoopjes van Mumbai (Videokaaran) en de baanbrekende gay fetisj-pornoproducties van het Amerikaanse undergroundlabel Palm Drive Video (Raw! Uncut! Video!). Op het IFFR zijn ook obscure en zeldzame films uit de tijd zelf te zien. Een historisch document als Chetna Vora’s Frauen in Berlin (1981) is slechts op één VHS-band bewaard gebleven.
Wat de films tastbaar maakt, is het momentum van dat voorbije videotijdperk. De productie, distributie en beleving van film veranderde radicaal, dankzij de opkomst van videocamera’s, videorecorders en VHS. Ongekend was het, begin jaren tachtig, om als gewone consument voor het eerst een film in je hand te kunnen houden. Om zelf te kunnen bepalen waar, wanneer en hoe vaak je die film keek, of je hem pauzeerde, een stukje terug- of vooruitspoelde of stopzette. Zaken die tegenwoordig vanzelfsprekend zijn, nu we overal en nergens onze films kunnen kopen, streamen en downloaden, maar die destijds voelden als een klein, persoonlijk beleefd wonder.
‘Voor de komst van video was het een dure en gebrekkige hobby om thuis films te kijken’, zegt programmeur Olaf Möller. ‘Hier en daar kon je complete films krijgen op super 8-filmformaat, maar de meeste thuiskopieën waren inferieure compilaties van hoogtepunten. Dankzij video en vooral VHS werd het voor iedereen ontzettend gemakkelijk om toegang te krijgen tot het verleden en heden van cinema, en om films met elkaar uit te wisselen. Mensen vonden elkaar, via video.’
Dat gevoel wil het IFFR-programma Hold Video in Your Hands weer tot leven wekken. Niet voor niets keert het programma steeds terug naar die ene plek die het fundament van de collectieve videocultuur vormde: de videotheek. Videotheken, met hun systeemplafonds en glimmende schappen, horrorfilmkelders en pornohoekjes, waren ontmoetingsplekken waar de meest uiteenlopende mensen samenkwamen – verenigd door de magie van film.
Het waren vensters naar een andere wereld, suggereert de Rotterdamse kunstenaar en cineast Gyz La Rivière in zijn prachtige, kleurig gemonteerde documentaire Videotheek Marco, die op het IFFR zijn wereldpremière beleeft. ‘Je kon voordelig een mooie, avontuurlijke reis gaan maken. Videotheken leken wel reisbureaus.’
Met aanstekelijk enthousiasme en puttend uit een weelde aan archiefmateriaal schetst La Rivière de schoonheid en geschiedenis van het Nederlandse en specifiek het Rotterdamse videotheekwezen: van de tijd waarin videotheken als paddenstoelen uit de grond schoten tot de massale sluitingen aan het begin van deze eeuw, toen dvd, internet en streamingdiensten de boel overnamen. Halverwege de jaren tachtig kende Nederland 1.400 videotheken (volgens sommige bronnen waren het er zelfs meer dan 3.000); twintig jaar later was daar niets meer van over.
Vol heimwee blikt La Rivière terug op die gloriedagen, en op ‘de tinteling die het teweegbracht als je zo’n film mee naar huis kon nemen’. Mooi hoe de film die sensatie overbrengt, alleen al dankzij het terugkerende geluid van een tape die in de recorder verdwijnt. Net als diverse andere films uit het programma maakt Videotheek Marco je erg vatbaar voor de rituelen en esthetiek van VHS – de analoge, ongepolijste en daardoor zo organische schoonheid van ruis en de strepen, van fletse kleuren en trillerige beelden.
Intussen speurt La Rivière onvermoeibaar naar de laatste Nederlandse videotheken die nog in bedrijf zijn. De titel van zijn film verwijst naar een Rotterdamse videotheek die was gevestigd in een nis van metrostation Churchillplein (nu Beurs, red.): zijn er nog sporen te vinden die bewijzen dat Videotheek Marco ooit bestond?
Iemand die in de thuishaven van het IFFR als een soort archeoloog naar videotheekrestanten speurt en rondom die speurtocht een film bouwt die op datzelfde IFFR te zien is: het is het soort spiegeleffect dat Hold Video In Your Hands wel vaker kenmerkt. In plaats van film en video tegenover elkaar te zetten, of een strikte grens te trekken tussen videokijken en bioscoopbezoek, brengt het programma liever alles vrolijk samen. Logisch dus dat zich op het festivalterrein een met videorecorders ingerichte ruimte bevindt, waar IFFR-bezoekers hun eigen favoriete VHS-banden mogen vertonen.
Al net zo logisch is het dat iemand als cineast Alex Ross Perry precies weet waar hij de ook door hem zo betreurde videotheken tegenwoordig moet zoeken. Natuurlijk, in films. Perry’s documentaire Videoheaven, de andere grote première van het IFFR-videoprogramma, begint als het Amerikaanse antwoord op Videotheek Marco: een blik op de opkomst en ondergang van videotheken in de VS. Tegelijkertijd is Videoheaven veel essayistischer van toon, en onderscheidt de film zich door zijn bronmateriaal.
Perry vertelt zijn verhaal vrijwel volledig aan de hand van filmscènes waarin videotheken een al dan niet significante rol spelen – nu eens als min of meer willekeurige couleur locale, dan weer als betekenisvolle locatie. Tijdens het kijken van de epische, drie uur durende documentaire krijg je het gevoel dat Perry, die bijna tien jaar aan de film werkte, geen videotheekfragment over het hoofd heeft gezien. Over elke snipper heeft hij wel iets interessants te melden.
Zo blijkt de videotheek in zijn allereerste filmverschijningen, van Brian De Palma’s Body Double (1984) tot Death Wish IV (J. Lee Thompson, 1987), vaak een gevaarlijke, soms fatale ruimte. Videotheekmedewerkers zijn vervelende snobs die te koop lopen met hun verheven filmsmaak, terwijl er tussen de schappen volop wordt geflirt en geruzied. ‘Domeinen van vernedering en ongeluk’, dat waren videotheken volgens Perry.
Althans, dat waren ze op film. Omdat de werkelijkheid in films altijd naar de hand van de makers wordt gezet, geven de videotheekscènes van weleer niet per se een waarheidsgetrouw beeld van deze plekken. De filmische representatie van de videotheek zegt vooral iets over de tijd waarin die beelden tot stand kwamen, suggereert Videoheaven.
Is het niet sterk dat je in Amerikaans films en series steeds weer nadrukkelijk op de pornohoekjes van de videotheek wordt gewezen, terwijl diezelfde films en series nooit achter het gordijn durven te kijken? Typisch die verknipte, hypocriete jarennegentigomgang met pornografie, aldus Perry.
Maar dit zijn wel de beelden waarmee we het moeten doen, concludeert Videoheaven. Nu de videotheek vrijwel volledig is uitgestorven, kunnen we alleen nog via film en televisie toegang tot deze plekken krijgen: de videotheek is vervangen door de voorstelling ervan.
Dat maakt de videotheek voor de 21ste-eeuwse kijker een utopischer, spannender en mystieker oord dan het in werkelijkheid ooit was. Kijk maar naar de manier waarop de videotheek wordt weergegeven in de nieuwe BBC-folkhorror-miniserie Video Nasty, integraal te zien op het IFFR. Beginnend in het Dublin van 1985, volgt de serie drie tieners die zich de nodige ellende op de hals halen door op zoek te gaan naar een verboden horrortape. De titel verwijst naar de zwarte lijst met ultragewelddadige films die in 1983 door de Britse overheid werd gepubliceerd; alleen al vanwege het predikaat ‘video nasty’ werden die films heuse collector’s items.
De hoofdpersonages uit Video Nasty verhandelen hun illegale tapes in de lokale videotheek. Die plek, ondergedompeld in neonlicht en klassieke filmposters, wordt door regisseurs Christopher Smith en Megan K. Fox gepresenteerd als een aanlokkelijk duistere oase in een flets grauwe wereld: een plek waar de benauwende fatsoensnormen van de maatschappij niet meer gelden en de jongens hun grenzen kunnen verleggen. In de videotheek komt een ander, spannender (en gevaarlijker) leven binnen bereik.
Probeer iets dergelijks maar eens te verzinnen met Netflix als decor. ‘Ah, je kunt de slechtheid gewoon ruiken’, zegt de eigenaar van de zaak, terwijl hij zijn neus in de hoes van een zalig smoezelige videoband steekt.
Focus: Hold Video in Your Hands, te zien op IFFR (do 30/1 t/m zo 9/2).
De 54ste editie van het International Film Festival Rotterdam (onder leiding van artistiek directeur Vanja Kaludjercic) vindt plaats van donderdag 30 januari tot en met zondag 9 februari 2025. In totaal worden er 482 films vertoond (waarvan 202 wereldpremières). Er zijn ook installaties te zien en voor het publiek toegankelijke ‘talks’ met filmmakers.
Geselecteerd door de redactie
Source: Volkskrant