Bij drie Amsterdamse tramhaltes zijn gedenkstenen geplaatst ter herinnering aan de tienduizenden Joden die tijdens de Tweede Wereldoorlog per tram zijn afgevoerd. De nazi’s betaalden het gemeentelijke vervoerbedrijf omgerekend meer dan 60 duizend euro voor de transporten.
is nieuwsverslaggever van de Volkskrant.
Reizigers die uitstappen bij de Amsterdamse tramhalte Artis, stuiten voortaan op een rechthoekige gedenksteen. ‘In 1942 en 1943 zijn vanaf hier tienduizenden mensen met de gemeentetram gedeporteerd omdat ze Joods waren,’ staat op de Stolperschwelle (struikeldrempel) die burgemeester Femke Halsema en directeur Claudia Zuiderwijk van het Amsterdamse Gemeentevervoerbedrijf (GVB) maandag hebben geplaatst.
Gebouwen aan weerszijde van de halte, die vorige week is omgedoopt tot Artis/Nationaal Holocaustmuseum, herinneren aan de Tweede Wereldoorlog: achter de Stolperschwelle ligt de Hollandsche Schouwburg, waar Joden werden verzameld voor hun deportatie. Daar tegenover staat het in maart vorige jaar geopende Nationaal Holocaustmuseum.
Ook twee andere Amsterdamse tramhaltes waarvandaan duizenden Joden zijn afgevoerd, zijn voorzien van struikeldrempels. De gedenkstenen zijn een bredere versie van de vierkante Stolpersteine die in de stoep worden geplaatst voor de huizen van mensen die door de nazi’s zijn vermoord. Stolperschwellen herdenken groepen slachtoffers, in plaats van individuele Joden, Roma en anderen vervolgde groepen.
De Stolperschwellen moeten ervoor zorgen dat bij de tramhaltes ‘nooit meer iemand achteloos een trammetje kan pakken,’ zegt burgemeester Halsema voorafgaand aan de onthulling. Tijdens de Tweede Wereldoorlog werden in Amsterdam 48 duizend Joden − meer dan de helft van de Joodse Amsterdammers − per tram naar treinstations afgevoerd, waarna zij op transport werden gezet naar concentratiekampen zoals Auschwitz.
De onlangs overleden schrijver Guus Luijters noemde plaatsen als deze tramhaltes ‘schuldige plekken’, verwijzend naar de door kunstenaar Armando bedachte term ‘schuldig landschap’. Luijters pleitte jarenlang voor het plaatsen van uitlegteksten op dergelijke locaties.
Samen met Willy Lindwer schreef Luijters het boek De Verdwenen Stad, waarin zij 23 facturen onthulden die het GVB aan de bezetter stuurde voor de transporten. Voor de in totaal negenhonderd ritten bracht het vervoerbedrijf omgerekend 61 duizend euro in rekening. Tot na de oorlog probeerde het GVB onbetaalde rekeningen betaald te krijgen, achterhaalden Luijters en Lindwer.
‘Te bizar voor woorden’, noemt Lindwer dat in een toespraak na de plaatsing van de struikeldrempel. ‘Zo ging dat na de oorlog: business as usual, met of zonder Joden.’
GVB-directeur Claudia Zuiderwijk erkent dat het Amsterdamse tramvervoer een ‘belangrijke schakel vormde in de sluwe logistiek’ van de nazi’s. ‘De rit met de tramlijnen 7, 9, 16 of 24 was voor velen de eerste halte op het lange spoor richting de dood. Dat de bezetter daarvoor betaalde, laat ook nu koude rillingen na.’
Afgelopen voorjaar, enkele weken na publicatie van De Verdwenen Stad, besloten de gemeente Amsterdam en het GVB het geld dat het vervoerbedrijf aan de Jodentransporten verdiende terug te geven aan de Joodse gemeenschap. Ook werd besloten dat er gedenktekens zouden komen bij enkele tramhaltes.
Lindwer pleit daarnaast voor financiële compensatie van het GVB voor Joodse slachtoffers. ‘Dat zou getuigen van oprechte erkenning van het leed dat in Amsterdam aan de Joodse gemeenschap is aangedaan.’
Anders dan de Nationale Spoorwegen (NS), heeft het GVB geen schadevergoedingen uitgekeerd aan Holocaust-overlevenden. De NS, die net als het GVB geld verdiende aan het transport van Joden, besloot in 2019 om overlevenden een tegemoetkoming van 15 duizend euro per persoon te betalen.
Drie jaar eerder stelde de gemeente Amsterdam een compensatieregeling in voor Joodse overlevenden die na terugkeer uit concentratiekampen achterstallige erfpacht in rekening werd gebracht.
Geselecteerd door de redactie
Source: Volkskrant