Het is tachtig jaar geleden dat Auschwitz werd bevrijd. Bij de herdenking zijn dit jaar geen toespraken van politici. De getuigenissen van de overlevenden moeten centraal staan, zegt Piotr Cywiński, directeur van het herinneringscentrum. ‘Zij komen hier niet om voor zichzelf te spreken, maar voor ons.’
is correspondent Centraal- en Oost-Europa van de Volkskrant. Hij woont in Warschau.
Ze zijn al ver in de negentig, de overlevenden van Auschwitz. Toch keren ongeveer vijftig van hen maandag terug naar de plek van het voormalige concentratie- en vernietigingskamp om de bevrijding te herdenken, tachtig jaar geleden. En om te vertellen. Ze zullen spreken voor de ‘poort van de dood’. Daarachter lagen de gaskamers. In de Holocaust vermoordden de nazi’s op deze plek een miljoen Joden, alsook vele Roma, Polen en Sovjet-krijgsgevangenen.
Wie kiest te getuigen van de verschrikkingen van het kamp, schreef overlevende Elie Wiesel, doet dat ‘voor de doden en voor de levenden’. De geschiedenis van Auschwitz-Birkenau ligt bij elke herdenking verder in het verleden, de overlevenden zijn steeds geringer in aantal. Vijf jaar geleden waren er nog tweehonderd aanwezig. Mogelijk is dit een van de laatste herdenkingen waarbij zij getuigen van hun ervaringen en de geschiedenis van Auschwitz persoonlijk doorgeven aan de volgende generaties.
‘Ik wil graag dat iedereen zich op de verhalen van de overlevenden richt, nu ze nog bij ons zijn’, zegt Piotr Cywiński, directeur van het museum en herinneringscentrum Auschwitz-Birkenau, gelegen in het zuiden van Polen. ‘Het is niet makkelijk voor hen om terug te keren naar Auschwitz, om terug te keren naar hun trauma. Zij komen niet om voor zichzelf te spreken, maar voor ons.’ Onder de toehoorders zijn vele staatshoofden en regeringsleiders, namens Nederland zijn premier Schoof, het koninklijk echtpaar en prinses Amalia aanwezig.
De directeur, een studieuze man met een baard, oogt vermoeid achter zijn brillenglazen. Ze bereiden de herdenking, waar enkele duizenden bezoekers worden verwacht, al een half jaar voor. ‘Deze weken werken we rond de klok.’ Dit jaar zullen voor het eerst geen politici spreken bij de herdenking. Dat is een bewuste keuze, legt Cywiński uit, om ervoor te zorgen dat alle aandacht uitgaat naar de overlevenden. Ook achtte hij het ‘mogelijk’ dat de hedendaagse politiek een schaduw over de herdenking werpt.
In de aanloop naar 27 januari, tevens de Internationale Herdenkingsdag van de Holocaust, liepen de gemoederen hoog op. De Poolse regering verklaarde de Israëlische premier Benjamin Netanyahu niet aan te houden als hij de herdenking bijwoont, ondanks het arrestatiebevel dat het Internationaal Strafhof in Den Haag (ICC) tegen hem uitvaardigde. Netanyahu wordt, net als voormalig minister van Defensie Yoav Gallant, verdacht van oorlogsmisdaden en misdrijven tegen de menselijkheid in Gaza.
Netanyahu is niet persoonlijk uitgenodigd voor de herdenking, hoewel er zoals altijd een delegatie uit Israël komt. Evenmin waren er duidelijke aanwijzingen dat hij van plan was te komen. De Poolse president Andrzej Duda schreef desondanks een brief naar premier Tusk, die snel uitlekte. Vanwege de ‘absoluut uitzonderlijke omstandigheden’ moet Polen een ongestoord bezoek van de Israëlische premier garanderen, schreef hij. Tusk verweet de president de zaak in een ‘politieke demonstratie’ te veranderen, maar ging wel in zijn voorstel mee. De beslissing kwam hem op kritiek te staan, onder meer van het ICC.
Eerder werd duidelijk dat een ander land maandag afwezig zal zijn: Rusland. Auschwitz werd bevrijd door het Rode Leger, waarin onder anderen Russen en Oekraïners dienden. Maar in het najaar liet Cywiński weten dat Poetin of andere Russische afgevaardigden niet welkom zijn. ‘Dit is een herdenking van vrijheid’, zei hij destijds. ‘Het is moeilijk om de aanwezigheid van Rusland voor te stellen, dat de waarde van vrijheid duidelijk niet begrijpt’.
‘We leven in moeilijke tijden’, onderstreept Cywiński, ‘vol extremisme en populisme.’ Samen met zijn ongeveer 850 collega’s, van gidsen tot onderzoekers, wil hij de geschiedenis van deze plek vertellen en uitnodigen tot reflectie. ‘Het is onze rol om mensen de herinnering aan Auschwitz aan te reiken als een sleutel om na te denken over het heden.’ Die gedachten wil hij niet voor hen invullen. ‘Sommigen zullen denken aan de oorlog in het Midden-Oosten, anderen aan Oekraïne. Wellicht denken anderen weer aan het voorstel van Trump om miljoenen mensen te deporteren uit de Verenigde Staten.’
Cywiński, sinds 2006 directeur van het museum en auteur van meerdere geschiedenisboeken over het kamp, stelt dat ‘de geschiedenis van Auschwitz, de Holocaust en de ontmenselijking een referentiepunt moet blijven voor het heden en de toekomst’. Bij de herdenking in 2020 maakte overlevende en publiek intellectueel Marian Turski, inmiddels 98 jaar oud, grote indruk. ‘Auschwitz viel niet uit de lucht’, zei hij, maar ‘kwam met kleine stappen dichter- en dichterbij, tot de dingen begonnen die hier zijn gebeurd.’ Hij riep zijn toehoorders op tot ‘het elfde gebod’ – ‘Wees niet onverschillig’.
Vorig jaar ontving het museum, dat ook nog altijd historisch onderzoek verricht naar de Holocaust, 1,8 miljoen bezoekers. Rondleidingen voeren langs de plekken en voorwerpen van Auschwitz. Gidsen putten uit de vele getuigenissen die overlevenden sinds de oorlog hebben afgelegd. Maandag laten ze opnieuw hun stem horen.
Over een toekomst waarin de overlevenden niet meer onder ons zijn, wil directeur Cywiński nog niet nadenken. ‘Zolang ze er zijn, richt ik me op hen. Maar als het zover is, hebben ze ons alles verteld waarvan ze denken dat we het moeten weten; alles waarvan ze denken dat we het kunnen begrijpen. Daarna is het aan ons om zorg te dragen voor hun verhalen.’
Geselecteerd door de redactie
Source: Volkskrant