Treblinka was een van de grootste vernietigingskampen uit de Tweede Wereldoorlog. Meer dan 900.000 Joden, Roma en Sinti werden er vermoord. Waarom is dit Duitse kamp in Polen veel minder bekend dan bijvoorbeeld Auschwitz, het beruchte kamp dat maandag 80 jaar geleden bevrijd werd?
Een 'treinstation' met meerdere perrons, loketten en een bord met aankomst- en vertrektijden. Er is een café aanwezig, er hangt een grote klok - die altijd op 18.00 uur staat - en een stationsnaambord met Treblinka erop.
Hier werd alles gedaan om de illusie te wekken dat gedeporteerden op een écht station aankwamen, vertelt Marc van Berkel aan NU.nl. Hij is bijzonder hoogleraar Holocausteducatie aan de Radboud Universiteit. "Verreweg de meesten die hier aankwamen gingen direct door naar de gaskamer. Binnen twee uur was het merendeel dood."
Voornamelijk Auschwitz en Sobibór staan bekend als grote vernietigingskampen. Dat terwijl Treblinka na Auschwitz het dodelijkste concentratiekamp van de Tweede Wereldoorlog was. Hier vermoordden de nazi's meer dan 900.000 mensen tijdens de oorlog. Ter vergelijking: in Auschwitz kwamen 1,1 miljoen mensen om, in Sobibór ongeveer 170.000. Toch is Treblinka in West-Europa niet erg bekend.
"Dat is niet gek", zegt Frank van Vree, emeritus hoogleraar Oorlog, Conflict en Herinnering aan de Universiteit van Amsterdam. "Auschwitz bestond uit een werkkamp en een vernietigingskamp. Van dat werkkamp hebben vrij veel mensen uit heel Europa het overleefd, meer dan 100.000. In Treblinka slechts enkele tientallen."
Verhalen van overlevenden zijn een belangrijk deel van de verklaring waarom Auschwitz bekender is dan Treblinka. Van Vree: "Overlevenden van Auschwitz konden in groten getale hun ervaringen en getuigenissen delen. Dat kamp werd door al deze verhalen bekender, in tegenstelling tot de enkele verhalen van Treblinka-overlevers."
Ook speelt mee dat veel al was vernietigd toen het Rode Leger, het toenmalige Sovjetleger, Treblinka binnenviel. "Vrijwel niets is overgebleven, de Duitsers hebben alle sporen uitgewist. Het hele terrein was al omgeploegd", vertelt Van Vree.
Dat was in Auschwitz anders. "Dat kamp functioneerde nog toen de Russen binnenvielen. Daar hebben de Duitsers geen kans gehad het te ontmantelen."
Hoewel niet alle cijfers nauwkeurig zijn, is slechts van één Nederlander bekend dat diegene is overleden in Treblinka, zegt Van Vree. Volgens Van Berkel kwamen de meeste slachtoffers van Treblinka uit Oost-Europa. "Dat is meteen een andere reden waarom het vernietigingskamp bij Nederlanders minder bekend is."
"Het voelt voor Nederlanders wat verder weg, zeker omdat veel landgenoten in de twee andere kampen omkwamen. Slachtoffers die hier de dood vonden, komen voornamelijk uit de omgeving van Oost-Polen, zoals uit Warschau", zegt Van Berkel. "Maar ook uit onder andere Slowakije, Roemenië en Griekenland."
Dat de herinnering aan Treblinka ver weg is, geldt voornamelijk voor West-Europa. Van Vree: "In de grotendeels door West-Europa bepaalde herinneringscultuur speelt Treblinka geen grote rol. Maar in Polen zeker wel."
Daar leeft het omdat het kamp een dubbele functie had, vertelt Van Vree. "Het had naast het vernietigingskamp, Treblinka II genoemd, ook een politiestrafkamp: Treblinka I. Hier zaten ook niet-Joodse politiek gevangenen."
In het strafkamp zaten in totaal zo'n twintigduizend mensen, maar nooit meer dan duizend tegelijk. Van Vree: "Die hebben in mei 1942 Treblinka II moeten aanleggen. Daar zijn vervolgens per dag drieduizend mensen vermoord, voornamelijk Poolse Joden."
De overlevingskans in dit Oost-Poolse kamp was erg klein. Er werden wel wat mensen uit de rij gehaald. Het ging voornamelijk om sterke, jonge mannen die dwangarbeid konden verrichten.
"Die moesten het vuile werk opknappen, zoals het weghalen van de lichamen uit de gaskamers. Of zoeken naar waardevolle spullen die de nazi's konden gebruiken, zoals geld, diamanten en goud", zegt Van Vree.
Maar ook die ploegen werden om de zoveel weken of maanden vermoord, vertelt Van Berkel. "Omdat zij toen natuurlijk wisten wat er speelde."
In augustus 1943 kwam er een opstand in het kamp. Honderden gevangenen kwamen in verzet. "Ze vermoordden een SS'er en stalen wapens", vertelt Van Berkel. Tussen de zestig en honderd gevangenen ontsnapten, anderen werden opnieuw gevangen genomen of ter plekke vermoord. Vlak na deze uitbraak werd het kamp ontruimd en opgedoekt.
Het voormalige vernietigingskamp ligt midden in de bossen. Van Vree: "Al vrij snel na de oorlog werd een indrukwekkend monument aangelegd. Een veld met zeventienduizend stenen die verwijzen naar de verdwenen Joodse gemeenschappen."
Op dit moment wordt een nieuw museum gebouwd. De laatste Treblinka-overlevende overleed in 2016 op 93-jarige leeftijd.
Source: Nu.nl algemeen