Activist Sasja Skotsjilenko zat tweeënhalf jaar in een strafkamp voor het aanbrengen van anti-oorlogsteksten op prijskaartjes in een supermarkt. Door zulke draconische straffen is er in Rusland nauwelijks nog protest tegen de oorlog.
is buitenlandredacteur en voormalig correspondent in Moskou van de Volkskrant. Hij schrijft over Rusland en doet verslag van de oorlog in Oekraïne.
De Russische invasie van Oekraïne was vijf weken aan de gang toen een 76-jarige Russin zich een hoedje schrok in een supermarkt in Sint-Petersburg. Haar oog was gevallen op een prijskaartje met een onalledaags opschrift: ‘Het Russische leger heeft een kunstschool in Marioepol gebombardeerd waar ongeveer vierhonderd mensen schuilden voor beschietingen.’
De vrouw belde de politie. De maker van het prijskaartje werd opgespoord, gearresteerd en veroordeeld tot 7 jaar opsluiting in een strafkolonie wegens verspreiding van nepnieuws over het Russische leger.
Sasja Skotsjilenko heeft geen enkele spijt van haar ‘misdaad’, vertelt ze tijdens een interview op de redactie van de Volkskrant in Amsterdam. Afgelopen augustus kwam ze na tweeënhalf jaar opsluiting vervroegd vrij dankzij een gevangenenruil tussen Rusland en het Westen. Ze was een van de zestien politieke gevangenen die president Vladimir Poetin liet gaan in ruil voor de vrijlating van acht Russische moordenaars, spionnen en criminelen door westerse landen.
De vrijlating voelt als ‘een heroïneshot dat heel langzaam uitwerkt’, zegt Skotsjilenko, die nu in Duitsland woont. Vijf maanden na de ruil is de 34-jarige kunstenaar nog steeds euforisch over het feit dat ze zich weer vrij kan bewegen, weer kunst kan maken en herenigd is met haar vriendin, met wie ze trouwplannen heeft. ‘Het is een ongelooflijke ervaring. Alles wat van me gestolen was, heb ik in één keer teruggekregen.’
Skotsjilenko is een van de bekendste Russische anti-oorlogactivisten. Haar verhaal – 7 jaar strafkolonie voor een boodschap op een prijskaartje – kreeg veel aandacht in Rusland. Dat was precies de bedoeling van het Kremlin, stellen analisten. Door berichten over draconische straffen voor tegenstanders van de oorlog is er in Rusland nauwelijks nog sprake van openlijk protest tegen de invasie, concludeerde de Russische mensenrechtenorganisatie OVD-Info vorige maand.
De angst voor opsluiting zit buitengewoon diep bij Russen, zegt Skotsjilenko. Dieper nog dan voor oorlog. ‘Russische mensen zijn veel banger voor de gevangenis dan voor doden of gedood worden.’
Gevangenissen staan in Rusland al eeuwen bekend als kerkers van marteling, vernedering en wetteloosheid. Skotsjilenko ondervond het bewind van de Russische gevangenisdienst aan den lijve. Ze maakte naar eigen zeggen pesterijen mee, een gebrek aan hygiëne, seksueel geweld. Maar ook: ontzeggingen van glutenvrij voedsel dat ze nodig heeft wegens een darmaandoening, en van medicijnen voor de bipolaire stoornis waaraan ze lijdt.
De uitvoerders van de repressie leerde ze kennen als mensen die de verantwoordelijkheid voor hun handelen afschuiven op hun leidinggevenden. ‘Ze zeggen: ‘Ik ben slechts een machteloos individu, ik doe gewoon mijn werk en daarom sluit ik je op in deze cel. Als ik niet aan het werk was, zou ik dit soort dingen heus niet doen.’’
Ze begrijpt het gedrag van de dienaars van het Kremlin wel. ‘Ze hebben allerlei sociale zekerheden, goede medische zorg, financiële hulp bij het kopen van een woning. Niemand anders krijgt dat.’
Ondanks het gevaar van opsluiting sprak Skotsjilenko zich wél uit tegen de oorlog, in tegenstelling tot de meeste Russen. Niet alleen via prijskaartjes, maar ook via ansichtkaarten met anti-oorlogsteksten en deelname aan protesten die er aan het begin van de invasie kortstondig waren in Rusland. Waarom? ‘Omdat de oorlog heel persoonlijk voor mij is’, zegt Skotsjilenko.
Ze heeft vrienden in Oekraïne en begeleidde er een filmkamp voor kinderen. Een van die vrienden belde haar op de eerste dag van de invasie. ‘Ze zei: ‘Jullie bombarderen ons.’ Het was een nachtmerrie, want mijn regering opereerde in mijn naam en probeerde mijn vrienden en de kinderen van het filmkamp te vermoorden.’
In een videoblog van een meisje van het filmkamp zag Skotsjilenko rookpluimen van bommen en de schuilende ouders van het meisje. ‘Ik moest iets zeggen, iets doen. Ik wilde haar en de andere kinderen niet in de steek laten.’
Wat haar protest opleverde? Het prijskaartje werd binnen een dag na plaatsing gemeld bij de politie. Haar ansichtkaarten tegen de oorlog werden met onbekende uitwerking verstuurd naar militaire rekruteringsbureaus. Skotsjilenko’s protest vertoont gelijkenissen met dat van een bekend geworden Duits echtpaar dat tijdens de Tweede Wereldoorlog anti-oorlogskaarten verspreidde in Berlijn: de kaarten werden ingeleverd bij de Gestapo, het echtpaar werd gearresteerd.
Maar door de vele aandacht voor haar opsluiting hebben ‘mensen over de hele wereld, en vooral in Rusland, veel geleerd over repressie’, zegt Skotsjilenko. Ze vermoedt dat haar verhaal ook Russen heeft bereikt die zich het liefst afsluiten voor nieuws over de oorlog. Dat ze de invasie zou kunnen beëindigen met protest achtte ze onrealistisch.
Ondanks haar arrestatie ziet ze zichzelf als ‘een geluksvogel’. Haar medestanders voerden een internationale campagne om haar opsluiting onder de aandacht te houden. Die voedde ze zelf met onbevreesde toespraken in de rechtbank. Ondertussen ontfermde haar vriendin zich over ingewikkelde bureaucratische procedures voor speciale benodigdheden in de gevangenis, zodat Skotsjilenko na enige tijd aangepast voedsel kreeg en bezoek van een psychiater.
‘Andere politieke gevangenen konden geen eigen arts te spreken krijgen’, zegt Skotsjilenko. ‘Als mensen mij vragen wat mijn belangrijkste steun was in de gevangenis, dan zeg ik: antidepressiva, antipsychotica, stemmingsstabilisatoren en mijn arts.’
Haar bekendheid verklaart tevens dat Skotsjilenko weer vrij is. De Duitse bondskanselier Olaf Scholz eiste van Poetin de vrijlating van prominente politieke gevangenen, zoals oppositiepolitici en activisten, zo blijkt uit reconstructies van de totstandkoming van de ruil. Honderden minder bekende Russische tegenstanders van de oorlog bleven achter in de gevangenis.
Geselecteerd door de redactie
Source: Volkskrant