Over de handhaving van de Belastingdienst op schijnzelfstandigheid is de afgelopen maanden veel te doen geweest. Er zou een ‘zorginfarct’ dreigen, een ‘massale uitstroom’ uit het onderwijs. Wat doen zzp’ers en hun opdrachtgevers nu het echt zover is?
is economieredacteur. Ze is specialist arbeidsmarkt en sociale zekerheid.
Wie woonbegeleider Nabil el Kaddouri (31) over zijn werk bij gehandicapteninstelling Siza in Arnhem hoort praten, is geneigd te denken dat hij er al jaren rondloopt. Gloedvol vertelt hij over die ene cliënt die hij al jaren verzorgt en de goede sfeer in het team. Toch is hij pas sinds 1 januari in dienst bij Siza: de afgelopen zes jaar werkte hij er namelijk als zzp’er. Hij deed precies hetzelfde werk als nu, maar dan onder zijn bedrijfsnaam Nobele Zorg.
El Kaddouri is niet de enige zelfstandige die besloot daar vlak voor de jaarwisseling mee te stoppen. De Kamer van Koophandel zag vorige maand voor het eerst in vijf jaar meer namen uit het handelsregister verdwijnen dan nieuwe verschijnen. De grootste verschuiving is te zien in de zorg, waar in december bijna 3.100 zelfstandigen stopten, terwijl er 1.400 ondernemers startten.
Dat kan niet los worden gezien van de strengere handhaving op de wet tegen schijnzelfstandigheid. Acht jaar na de invoering hiervan gaat de Belastingdienst nu toch echt controleren of werk dat wordt uitgevoerd door zelfstandigen niet eigenlijk in loondienst hoort – al worden er voorlopig geen boetes opgelegd. ‘Dat heeft veel bedrijven aangespoord om te onderzoeken of zij wel op dezelfde voet verder kunnen met hun zzp’ers’, zegt arbeidsrechtadvocaat Pascal Besselink van adviesbureau DAS. ‘Kennelijk is het antwoord in veel gevallen ‘nee’.’
Instellingen in de zorg, het onderwijs en de kinderopvang kondigden afgelopen maanden al aan per januari af te bouwen of zelfs te stoppen met het inschakelen van zelfstandigen. Omdat zzp’ers in deze sectoren zij aan zij werken met collega’s in loondienst, horen zij vaak ook in loondienst. Zzp-belangenorganisaties en Kamerleden sloegen alarm: er zou een zorginfarct dreigen en een massale uittocht uit het onderwijs.
Ook woonbegeleider El Kaddouri zag hoe na de zomer de druk op hem en zijn zzp-collega’s werd opgevoerd. Zijn opdrachtgever Siza liet weten per januari volledig te stoppen met zzp’ers. Ook andere instellingen dreigden daarmee. ‘Ik had al vaker het aanbod gekregen om in dienst te komen, maar vond de veelzijdigheid van het ondernemen nog te leuk’, vertelt hij. ‘Maar toen de manager het me nu weer vroeg, dacht ik: waar wacht ik nog op?’
El Kaddouri is niet de enige zelfstandige die zo in loondienst kwam: twee derde van de zzp’ers die vorig jaar bij Siza werkte, tekende ervoor. Volgens de brancheorganisatie gehandicaptenzorg is het aantal zzp’ers ook bij andere organisaties afgenomen, ‘maar we kunnen voor piek en ziek nog niet volledig zonder’.
Onderwijskoepel PO-raad heeft geen cijfers van het aantal zzp’ers dat in loondienst kwam, maar krijgt in ieder geval ‘geen signalen’ van een leegloop. Een woordvoerder van de Brancheorganisatie Kinderopvang laat weten dat er in die branche ‘enkele duizenden van de zestienduizend zzp’ers’ in dienst zijn gekomen.
Maar de zegsvrouw ziet, net als veel andere branches, ook iets heel anders gebeuren: zelfstandigen stappen over op een nieuwe flexconstructie – detachering.
Het is bijna een wetmatigheid op de arbeidsmarkt: voor elke route die wordt afgesloten, wordt wel weer een geitenpaadje gevonden. Bemiddelingsbureaus probeerden zzp’ers afgelopen maanden met leaseauto’s en tankpassen te verleiden bij hen in loondienst te komen om vervolgens op oproep- of projectbasis uitgeleend te worden aan werkgevers. Op die manier kunnen zij op wisselende werkplekken en met flexibele roosters blijven werken.
De strategie heeft succes. Detacheerder TMI, actief in de zorg en kinderopvang, zag het aantal zzp’ers afgelopen kwartaal met de helft afnemen en het aantal gedetacheerden juist met de helft toenemen. Platform Tadaah, dat tot voor kort alleen bemiddeling deed voor zelfstandigen in de kinderopvang, maar nu vol inzet op detachering, ziet ‘de vraag die wegvalt voor onze zzp’ers net zo hard terugkomen voor detachering’.
Voor de voormalig zzp’ers lijkt het een win-win-situatie: zij kunnen op bijna dezelfde manier werken als ze deden, maar dan in loondienst. Toch zijn niet alle werkgevers er blij mee: zij zijn met detachering een stuk duurder uit. Alleen al vanwege de 21 procent btw en de gage die zij voor bemiddeling betalen aan de detacheerder. ‘We komen zo van de regen in de drup’, aldus de woordvoerder van de kinderopvang. ‘En de rekening is voor de ouders.’
Docent arbeidsrecht Johan Zwemmer van de Universiteit van Amsterdam vindt het niet verwonderlijk dat zzp’ers zoeken naar alternatieven voor het dienstverband. Hij zat in de commissie-Borstlap, die het kabinet vijf jaar geleden adviseerde in actie te komen tegen de snelgroeiende groep zzp’ers. Zwemmer ziet wat er nu op sommige plekken dreigt mis te gaan: ‘Het symptoom van schijnzelfstandigheid wordt wel bestreden, maar niet de oorzaak.’
Veel zelfstandigen zijn namelijk niet alleen zelfstandige geworden voor de belastingvoordelen en de hogere tarieven, stelt Zwemmer, eveneens werkzaam als advocaat bij DLA Piper. ‘Dat zijn ze geworden omdat ze meer zeggenschap over hun werk en leven wilden en die vinden ze niet in het keurslijf van het arbeidscontract. En ook voor bedrijven werkt dat vaste contract met al zijn risico’s en kosten niet meer.’
Het betekent volgens Zwemmer niet dat dan maar moet worden afgezien van de strengere handhaving op schijnzelfstandigheid, zoals belangenorganisaties en Tweede Kamerleden alweer betogen. ‘Want het fundament van de verzorgingsstaat komt echt in gevaar met onze anderhalf miljoen zelfstandigen die geen loonheffing en sociale premies betalen.’
Wat volgens Zwemmer wel moet gebeuren, zoals de commissie Borstlap ook bepleitte, is ‘het moderniseren van het arbeidsrecht zelf’. ‘Geef werknemers zeggenschap over het aantal uren dat ze werken en het werk dat ze doen, creëer meer flexibiliteit in het vaste contract en verlaag de belastingdruk. Want voor elke euro die de werkgever betaalt, gaat er ook een naar de regering.’ Werkgevers zouden op hun beurt meer ruimte moeten krijgen om van werknemers af te komen bij ziekte en tegenslag.
Sommige werkgevers in de zorg en kinderopvang proberen die flexibiliteit binnen hun organisatie al vorm te geven. Zij hebben ‘flexpools’ opgezet die werknemers in staat stellen om op verschillende locaties en op verschillende tijden te werken, bijvoorbeeld op basis van een nulurencontract of op projectbasis. Ook Siza, de gehandicapteninstelling van El Kaddouri, heeft zo’n flexpool.
Maar dat is niet wat de woonbegeleider uiteindelijk over de streep trok. Voor hem was het juist de vastigheid die hij, nu hij een gezin heeft met een dochtertje dat extra zorg behoeft, belangrijk vindt. ‘Ik heb nu ineens een pensioenpotje, vakantiegeld en een loonstrookje’, glimlacht hij. ‘Daar moest ik wel even aan wennen.’ Waar hij dan weer niet aan moest wennen, is het werk zelf: ‘Want dat is precies hetzelfde als wat ik al deed.’
Zzp’er Quint van den Berg (54) ging naar een detacheerder…
‘Ik ben in 2020 begonnen als zelfstandig oncologieverpleegkundige. Wat zo leuk is aan het ondernemerschap, is dat je je heel gewaardeerd voelt als je wordt teruggevraagd voor een opdracht. Bovendien voel je in je portemonnee precies wat jouw werk waard is. Daar zit ook een nadeel aan: je bent al snel geneigd heel veel te werken – dat deed ik wel 42 tot 44 uur per week. Mijn vrouw heeft me daar wel vaak om vervloekt, maar ik hield er ineens een hele dikke boterham aan over.
‘In september werd duidelijk dat steeds meer ziekenhuizen stopten met zzp’ers. Ik kreeg nog een nieuwe opdracht, maar in mijn contract stond dat het bedrijf de eventuele naheffing op mij kon verhalen. Dat was voor mij de reden om naar een detacheringsbureau te stappen, want ik weet: ik zou die toets van schijnzelfstandigheid niet doorstaan.
‘Dat ik voor detachering heb gekozen, is omdat ik weer wil gaan zzp’en zodra dat kan. Bij TMI kan mijn contract makkelijk omgezet naar zzp. Ik ben wel bang dat de zorg daar duurder van gaat worden, omdat een nieuwe opdrachtgever het bemiddelingsbureau betaalt voor het aannemen van mij. Terwijl dat niet zo was toen ik zelf mijn opdrachten binnenhaalde.’
… en Shirley Elsen-Koningstein (52) blijft zzp’en
‘Ik ben in 2009 begonnen als verzorgende in een bejaardentehuis. Ik kon daar alleen maar een klein contract krijgen van 28 uur, waarbij ik elke werkdag en om het weekend tussen zeven en half één een paar uur kon komen werken om bewoners uit bed te halen. Het was altijd gedoe, in de zomervakantie kreeg ik mijn rooster pas in juni en veel feestdagen moest ik werken.
‘Tijdens een verjaardagsfeestje sprak ik een zzp’er in de zorg en zij vertelde: ik kan mijn eigen tijd bepalen, mijn eigen rooster maken. Het klonk als het paradijs. Ik heb me ingeschreven bij de KvK en al snel ben ik helemaal overgegaan. Ik vond het heerlijk. Eindelijk kon ik zeggen; ik werk tijdens de kerst niet. En het verdiende beter ook.
‘In november kwamen er ineens twee mailtjes van de instellingen waar ik soms al jaren werkte: vanaf januari ga je als zzp’er uit ons systeem. Eén belde met de vraag of ik een soort flexachtige constructie wilde. Maar ik geloof daar niet in. Voor je het weet gaan ze eisen stellen en werk je weer twee weekenden per maand.
‘Op dit moment heb ik nog maar twee diensten staan voor aankomend kwartaal. Ik heb gelukkig een buffertje, maar ik vind het vreselijk verdrietig dat ik nu thuis zit en niet kan doen waar ik goed in ben: zorgen. Ik ga er vooralsnog van uit dat ze me straks wel weer nodig zullen hebben. Want de zorg kan gewoon niet zonder zzp’ers.’
Geselecteerd door de redactie
Source: Volkskrant