Tientallen mensen hebben zich de afgelopen week bij Albert Heijn gemeld vanwege een besmetting met hepatitis A. De schuldige? Een levering blauwe bessen uit Polen, bleek al snel. Maar zo vaak wordt de bron niet gevonden.
is economieredacteur van de Volkskrant. Hij schrijft onder meer over landbouw en voedsel.
1) Hoe werd duidelijk dat het om een hepatitis-uitbraak ging?
Eind november krijgt een huisarts in het zuiden van het land bezoek van een patiënt met klachten die doen denken aan hepatitis A. Deze leverontsteking kan leiden tot vermoeidheid, gewichtsverlies, misselijkheid, diarree, koorts en buikpijn, maar verloopt doorgaans mild. Omdat deze ziekte zeer besmettelijk is, geldt hiervoor een meldingsplicht.
De huisarts doet melding bij de GGD, die na onderzoek bevestigt dat de patiënt hepatitis A heeft. Jaarlijks wordt de ziekte bij 150 tot 200 Nederlanders vastgesteld, dus één besmetting leidt nog niet tot rinkelende alarmbellen. Maar al snel volgen meer meldingen. ‘Dat is ongewoon’, zegt een woordvoerder van het RIVM, dat uitbraken van infectieziekten bijhoudt. ‘Dan ga je kijken met de GGD of je een bron kan vinden.’
Uit onderzoek van het RIVM blijkt bovendien dat de genetische code van het virus bij twaalf patiënten identiek is. Dat doet vermoeden dat ze het op dezelfde manier hebben opgelopen.
Over de auteur
Maarten Albers is economieverslaggever van de Volkskrant. Hij schrijft onder meer over landbouw en de voedingsindustrie.
2) Hoe weten we dat de besmettingen zijn begonnen bij blauwe bessen?
Bij patiënten met een meldingsplichtige ziekte doet de GGD bron- en contactonderzoek om de oorsprong van de besmetting te achterhalen. Bij hepatitis A gebeurt dat met een standaardvragenlijst over hun reis- en eetgedrag.
Doorgaans lopen Nederlanders hepatitis A op in landen waar het virus vaker voorkomt omdat de hygiënestandaarden er lager zijn. Uit de vragenlijsten blijkt echter al snel dat dat deze keer niet het geval is.
Besmet voedsel blijft daarmee over als mogelijke verspreider van de ziekte. Inspecteurs van de NVWA gaan begin januari bij patiënten langs om bewaarde producten op te halen, waaronder blauwe bessen uit de diepvries.
Bij een overleg tussen GGD’en in Zuid-Holland komt de boosdoener aan het licht, zegt een woordvoerder van GGD Rotterdam-Rijnmond. ‘Toen bij een van de GGD’en er meer dan één persoon was bij wie de bevroren blauwe bessen naar voren kwamen uit de voedselvragenlijst, is er rondgebeld naar andere GGD’en. Ook daar bleken er personen te zijn met hetzelfde verhaal.’
De GGD’en geven dit door aan het RIVM, dat het overzicht heeft van landelijke besmettingen, en de NVWA, die in actie komt.
Specifiek gaat het om diepvrieszakken van een kilo, met houdbaarheidsdatum 14 april 2026. De NVWA stuurt de reeds opgehaalde zakken naar een laboratorium, waar blijkt dat twee ervan inderdaad besmet zijn met hepatitis A.
3) Wat gebeurt er als het besmette product is gevonden?
Nadat maandag de resultaten van het laboratoriumonderzoek zijn binnengekomen, haalt Albert Heijn nog dezelfde dag alle diepvrieszakken van een kilo blauwe bessen uit de schappen. Het fruit ‘kan mogelijk besmet zijn met hepatitis A’, waarschuwt de supermarkt. Klanten die de zakken inleveren bij een AH-filiaal, krijgen hun geld terug.
Het RIVM meldt dinsdag dat het rekening houdt met honderden besmettingen. Woensdagavond hadden zich bij Albert Heijn 31 klanten gemeld die ziek waren geworden na het eten van de bessen. In België zijn waarschijnlijk vier mensen ziek geworden.
Hoe het virus op de bessen terecht is gekomen, zal vermoedelijk nooit opgehelderd worden. Hepatitis A wordt doorgaans verspreid via de ontlasting. Mogelijk heeft een bessenplukker die het virus bij zich droeg zijn handen niet goed gewassen, of zat het virus in water waarmee de bessen zijn bespoten.
Albert Heijn heeft contact opgenomen met de leverancier van de blauwe bessen, die in Polen zit. ‘Door de Poolse autoriteiten wordt er onderzoek gedaan’, zegt een woordvoerder van de supermarkt. ‘Hierbij gaat de kwaliteit van het onderzoek boven snelheid.’
4) Gaat het vaker mis met voedselhygiëne?
Uit een inventarisatie van het RIVM blijkt dat er in 2023 911 voedselgerelateerde ziekte-uitbraken plaatsvonden, met in totaal 3.500 zieken. Dit zijn situaties die worden gemeld omdat het vermoeden bestaat dat twee mensen ziek zijn geworden door het eten van hetzelfde voedsel. Het overgrote deel van die uitbraken belandt niet in de publiciteit, bijvoorbeeld omdat het niet lukt de bron op te sporen.
3.500 zieken ‘klinkt vrij hoog’, vindt Ine van der Fels-Klerx, buitengewoon hoogleraar economie van voedselveiligheid bij Wageningen University & Research. ‘Maar het is eigenlijk nog onderschatting omdat niet elke zieke zich meldt bij de huisarts. Van de ziektegevallen die wel worden gemeld, wordt meestal niet vastgesteld welke ziekteverwekker de oorzaak was.’
De bereidingsplaats van het besmette voedsel is meestal een restaurant (71 procent) of cafetaria (12 procent). In slechts 7 procent van de gevallen is de bereidingsplaats thuis, en gaat het dus vermoedelijk om voedsel uit de supermarkt. Volgens het RIVM gebeurt het ‘ieder jaar wel een keer’ dat infectieziekten via een bepaald (supermarkt)product uitbreken.
Al met al is de voedselveiligheid in Nederland hoog, stelt Van der Fels-Klerx. ‘Incidenteel kan het natuurlijk misgaan, honderd procent veiligheid bestaat niet.’ Sinds begin deze eeuw gelden in de hele EU dezelfde strenge regels. Ook voedsel geïmporteerd van buiten de EU moet aan die voorschriften voldoen.
De Europese regels verplichten voedselproducenten zelf de kwetsbare plekken in hun productieproces aan te wijzen en daar voorzorgsmaatregelen te nemen. Die variëren van haarnetjes en handen wassen tot verhitting van producten, om eventuele ziektekiemen te doden.
De NVWA ziet daarop toe en neemt ook monsters van producten in de winkel. Maar de toezichthouder kan natuurlijk niet in elke fabriek iemand neerzetten. Dat is ook niet nodig, denkt Van der Fels-Klerx. ‘Bedrijven zijn zich heel bewust van hun verantwoordelijkheid. Als er iets misgaat, kunnen de gevolgen natuurlijk enorm zijn, zowel financieel als voor hun imago. Ze voelen doorgaans zelf wel: het voedsel dat ik produceer moet gewoon veilig zijn’
Geselecteerd door de redactie
Source: Volkskrant