Het Russische Gazprom lijdt miljardenverliezen en moet meer dan een derde van zijn werknemers ontslaan. Het wegvallen van de Europese markt blijkt een gevoelig verlies voor het eens zo machtige staatsgasbedrijf.
is buitenlandredacteur en voormalig correspondent in Moskou van de Volkskrant. Hij schrijft over Rusland en doet verslag van de oorlog in Oekraïne.
Vlak voor de grote invasie van Rusland in Oekraïne opende Gazprom in St.-Petersburg een gloednieuw, fonkelend hoofdkantoor dat de almacht van het Russische staatsgasbedrijf moest uitstralen. Maar drie oorlogsjaren later lijdt het bedrijf miljardenverliezen en overweegt het bijna de helft van de werknemers op het hoofdkantoor – het hoogste gebouw van Europa – te ontslaan.
Het plan voor een massale ontslagronde lekte begin deze week uit via Russische Telegram-kanalen en werd later bevestigd door Gazprom. De directie staat op het punt om ruim 1.600 van de 4.100 werknemers te ontslaan op het hoofdkantoor, dat bijna een halve kilometer uittorent boven tsaar Peter de Grotes laagbouw in St.-Petersburg. Het zou de grootste ontslagronde zijn uit Gazproms bestaan.
Het slechte nieuws over het bedrijf stapelt zich op. In 2022 werd Gazproms peperdure Nord Stream-pijplijn naar West-Europa opgeblazen. In 2023 leed het bedrijf zijn eerste verlies in ruim twintig jaar: maar liefst 6,7 miljard euro. Dit jaar begon met het einde van de decennialange gasexport naar Europa via pijpleidingen door Oekraïne.
De oorzaak van het slechte nieuws bij Gazprom – in 1989 opgericht door een Sovjet-minister van Gas die bekendstaat om zijn uitspraak ‘we wilden het beter doen, maar het ging zoals altijd’ – is de Russische invasie in Oekraïne in 2022. Laat de oorlog nog een toekomst over voor Gazprom?
Het bedrijf met honderdduizenden werknemers door heel Rusland zit voornamelijk in de problemen doordat een groot deel van de Europese markt is weggevallen. Vóór de invasie, in het tijdperk waarin Europese regeringsleiders samen met Kremlinleiders gaspijpleidingen ingebruiknamen die Oekraïne omzeilden, en waarin Gazprom hoofdsponsor was van de Champions League – kwam 45 procent van de gasimport in de EU uit Rusland. In 2023 was dat gedaald tot 15 procent.
Vooral de gasstroom door pijpleidingen is afgenomen en dat is funest voor het bedrijf dat het monopolie heeft over de Russische gasexport per pijpleiding. Gazprom draaide aanvankelijk zelf de Nord Stream-leidingen dicht in 2022, maar zei die weer open te draaien als Europese landen sancties zouden intrekken. Daarmee kon het bedrijf politieke druk blijven uitoefenen op Europa, een van Gazproms belangrijkste taken.
Maar ontploffingen in de leidingen enkele weken later – het werk van Oekraïeners die de Russische oorlogsfinanciering wilden dwarsbomen, volgens journalistieke reconstructies in The Wall Street Journal en Der Spiegel – waren de onverwachte doodsteek voor Gazproms miljardenleidingen naar Duitsland.
Lang dachten ze op het hoofdkantoor van Gazprom dat West-Europa snel weer zou aankloppen voor Russisch gas. Bestuursvoorzitter Aleksej Miller, die nauwe banden heeft met president Vladimir Poetin, zei in 2022 te verwachten dat ‘hele steden en landen kunnen bevriezen’ zonder Russisch gas. Maar Europa vond alternatieven en bevroor niet.
Via oude pijpleidingen door Oekraïne bleef er nog wel gas stromen naar drie overgebleven klanten in Europa: Hongarije, Slowakije en Oostenrijk. Maar ook die route ging dicht toen eind vorige maand het contract met Oekraïne afliep over de gasdoorvoer. Kyiv zag er weinig in om het contract te verlengen en daarmee nieuwe inkomsten te genereren die Rusland gebruikt om de verwoesting van Oekraïne te financieren – Gazproms opbrengsten komen immers via (steeds hogere) belastingen bij de Russische regering terecht.
Voorlopig heeft Gazprom nog een beperkte gasexport over naar de EU. Turkstream, een Russische leiding om Europa te bereiken via Turkije, stelt Gazprom in staat om Hongarije van gas te voorzien.
Maar ook die leiding is kwetsbaar. Volgens Rusland voerde Oekraïne begin deze week een mislukte drone-aanval uit op een compressorstation bij Turkstream. Ook is Rusland afhankelijk van doorvoerland Bulgarije, en dat land kondigde onlangs aan de doorvoer te heroverwegen wegens Amerikaanse sancties tegen Gazprombank.
De laatst overgebleven route naar Europa gaat voor het vlaggenschip van de Russische economie over zee: vloeibaar aardgas (lng) is nog welkom in Europese havens. Russische tankers exporteerden vorig jaar zelfs een recordhoeveelheid Russisch lng naar de EU. Maar Gazprom heeft in Rusland geen monopolie over de lng-export en kampt met een tekort aan tankers en terminals voor lng. Bovendien wil Brussel in 2027 af zijn van alle Russische fossiele brandstoffen – tien EU-lidstaten lobbyen om een verbod op de import van Russisch lng.
De vooruitzichten voor Gazprom zijn ronduit slecht, staat in een rapport dat een onderzoeksbureau vorig jaar uitvoerde in opdracht van de Gazprom-directie. Westerse sancties tegen de Russische energiesector leiden nu eenmaal tot ‘een krimp van de exportvolumes’, aldus het rapport. Herstel hoeft Gazprom ‘niet eerder dan 2035’ te verwachten.
Het bedrijf probeert de gasverkoop te verleggen naar andere klanten. Dat gaat niet vlot met een product waar duizenden kilometers aan pijpleidingen voor nodig zijn. De verkoop aan China is in de afgelopen jaren gestegen door de aanleg van de Power of Siberia in 2019, de eerste pijpleiding van Rusland naar China. Een nog aan te leggen, tweede pijpleiding moet die export vanaf 2030 vergroten.
Maar dan nog kan de omvang niet tippen aan die van de oude gasstromen naar Europa. China heeft bovendien alternatieve leveranciers, waardoor het een lage prijs bedingt. In plaats van te dicteren is Gazprom nu gedwongen de hand op te houden.
Geselecteerd door de redactie
Lees hier alle artikelen over dit thema
Source: Volkskrant