Ruzie met Algerije, aangekondigd vertrek uit Senegal, Tsjaad en Ivoorkust: de diplomatieke strubbelingen tussen Frankrijk en de oud-koloniën op het Afrikaans continent volgen elkaar in rap tempo op. Gedwongen door anti-Franse sentimenten zoeken de Fransen nieuwe bondgenoten in Engelstalig Afrika.
‘Ze zijn vergeten ons te bedanken. Het geeft niet, dat komt wel met de tijd.’ Het was zo’n typisch Macron-zinnetje, dit keer gericht aan Afrikaanse leiders in de Sahel, waarmee de Franse president tegelijkertijd zichzelf rechtvaardigt als de tegenstander verbaal een kopje kleiner maakt. ‘Niemand van hen zou nu aan het hoofd van een soeverein land hebben gestaan als het Franse leger niet was ingezet in de regio.’
Bij de jaarlijkse ambassadeursconferentie in Parijs vorige week reageerde Emmanuel Macron op de reeks Afrikaanse landen waar Franse militairen niet langer welkom zijn, uit onvrede over onder meer de falende veiligheid. Waar Mali, Niger en Burkina Faso Frankrijk eerder al de deur wezen nadat het leger in die landen de macht greep, voegden ook Senegal, Tsjaad en Ivoorkust zich recentelijk in dit rijtje landen dat zich van de Franse militaire aanwezigheid zegt te willen ontdoen.
De woede liet niet lang op zich wachten. De Tsjadische minister van Buitenlandse Zaken Abderaman Koulamallah sprak van een ‘minachtende houding tegenover Afrika en de Afrikanen’. Macron lijkt zich ‘te vergissen in het tijdperk’, voegde president Mahamat Idriss Déby Itno daaraan toe.
In Senegal draaide premier Ousmane Sonko Macrons gedachte-experiment om: ‘Als Afrikaanse soldaten uit de koloniën niet waren ingezet voor het Franse leger tijdens de Tweede Wereldoorlog, zou Frankrijk vandaag de dag misschien Duits geweest zijn.’
De diplomatieke rellen tussen Frankrijk en de oud-koloniën in Afrika volgen elkaar in rap tempo op. Naast de banden met de voormalige bondgenoten in West-Afrika kwam ook de relatie met Algerije afgelopen dagen onder hoogspanning te staan. Directe aanleiding was de mislukte uitzetting van een Algerijnse influencer, die eenmaal in Algerije door de autoriteiten teruggestuurd werd naar Frankrijk . In Parijs werd die weigering geïnterpreteerd als poging om ‘Frankrijk te vernederen’.
Sinds zijn aantreden als president zegt Macron een nieuw soort relatie te willen opbouwen met het Afrikaanse continent, gericht op een gelijkwaardige samenwerking. In dat licht bezien zijn Macrons uitspraken over ondankbaarheid op zijn best onhandig. Het zijn juist de groeiende anti-Franse sentimenten die de Fransen afgelopen jaren dwongen tot vertrek uit menig voormalige kolonie.
De Afrikaanse generaals die de macht grepen in Niger, Mali en Burkina Faso maakten gebruik van het anti-Franse sentiment dat al sinds de jaren tachtig sluimert. ‘Toen ontstond het beeld van Frankrijk als een imperialistische staat,’ zegt de Kameroense onderzoeker Leonard Mbulle-Nziege. ‘Ze hielpen corrupte leiders in het zadel en steunden hen om zo lang mogelijk aan de macht te blijven’.
De begeerde grondstoffen werden ver onder de marktwaarde naar Frankrijk geëxporteerd, in oud-koloniën creëerden Franse bedrijven monopolies. ‘Lokale bedrijven delven daardoor het onderspit,’ zegt Mbulle-Nziege. ‘Volgens een groeiend aantal critici zouden de Fransen daarmee de ontwikkeling van de lokale economieën tegenwerken’. Ook in Senegal en Tsjaad gebruiken machthebbers de anti-Franse gevoelens voor eigen politiek gewin.
Het verlies aan invloed in Franssprekend Afrika ligt gevoelig; het vormde lange tijd de ruggengraat van de Franse buitenlandpolitiek. ‘Hun betrokkenheid en invloed in Afrika dwong respect af op het wereldtoneel’, zegt Mbulle-Nziege. ‘En dat terwijl Frankrijk op mondiaal vlak een middelgrote speler is.’
De zoektocht naar nieuwe bondgenoten in met name Oost-Afrika, met Engelssprekende landen waarmee Frankrijk geen koloniale geschiedenis deelt, is deels een reactie op dat verlies. Maar die heroriëntatie is al langer gaande, zegt Afrikaspecialist Jonathan Guiffard van het Franse Institut Montaigne.
‘Frankrijk koestert al langer de wens om uit het ‘moeras’ van West-Afrika te ontsnappen, en er is een sterke wil om te investeren in Oost- en Engelstalig Afrika. Het grote verschil is dat de samenwerking daar vooral draait om economische uitwisseling. In West-Afrika was en is er nog steeds een sterke verwevenheid tussen de Franse en Afrikaanse militaire, economische en politieke elite.’
Economisch gezien is Oost-Afrika voor Frankrijk vele malen interessanter, aldus Guiffard. ‘In West-Afrika is de politieke investering ontzettend groot, terwijl die relatief zeer beperkte economische voordelen oplevert.’ Tegelijkertijd nuanceert hij de Franse koerswijziging richting het oosten: ‘Frankrijk houdt enorme belangen in het westen. Er wonen nog veel Franse staatsburgers, er zijn Franse bedrijven actief, en ook wat betreft de strategische spanningen met Rusland zal dit deel van Afrika belangrijk blijven.’
Zeker, de ondankbaarheidsopmerking van Macron zal ook elders in Afrika gehoord worden, beaamt Guiffard. ‘Het echoot na op straat, onder de Afrikaanse bevolking. Daarmee bevestigt hij het imago van Frankrijk dat zich dominant opstelt. Zo voorziet hij zijn tegenstanders gemakkelijk van munitie. Tegelijkertijd is het niet gek om tegenover militaire juntas die niet legitiem aan de macht zijn gekomen te kiezen voor confrontatie.’
Macrons boodschap was bovendien in de eerste plaats gericht op een binnenlands publiek in Frankrijk, dat ook offers heeft gebracht in de Sahel - er sneuvelden vijftig Franse militairen. ‘De president probeerde tegenover de Franse ambassadeurs uit te leggen waarom niet alles wat misgaat in West-Afrika de fout is van Frankrijk. En daar heeft hij gelijk in.’
Kenia (voormalig Britse kolonie): huisvest de eerstvolgende top Afrika-Frankrijk.
In april vorig jaar begon Stéphane Séjourné, de toenmalige Franse minister van Buitenlandse Zaken, een tour door Afrika, die hij aftrapte in Kenia. Dat juist dat land werd uitgekozen, was volgens zijn woordvoerders om te benadrukken ‘dat de relatie van Frankrijk met het Afrikaanse continent zich niet beperkt tot veiligheidskwesties’.
Frankrijk en Kenia onderhouden goede diplomatieke betrekkingen: president Macron bezocht Kenia in 2019 en de Keniaanse president William Ruto heeft Parijs twee keer bezocht sinds hij in 2022 werd verkozen.
In september troffen Ruto en Macron elkaar in New York, waar de twee leiders afspraken dat de vijfjaarlijkse Afrika-Frankrijktop begin 2026 in Kenia gehouden zal worden. Het feit dat Macron juist Kenia uitkiest voor de topbijeenkomst voor Afrikaanse staatshoofden, ministers en zakenmensen is opmerkelijk: het is voor het eerst sinds 1973 dat deze top niet in Frankrijk of in een Franstalig Afrikaans land plaatsvindt.
Volgens de Franse autoriteiten geeft de top in Kenia een ‘belangrijk signaal’ af, namelijk dat de Fransen in Afrika niet beperkt zijn tot samenwerkingen met hun traditionele Franstalige partners in Afrika ( landen die Frankrijk in het verleden heeft gekoloniseerd). De Fransen willen samenwerken met alle 54 landen van het continent en ‘inclusief multilateralisme’ aanmoedigen.
Rwanda (voormalig Belgische kolonie): nieuw Frans cultureel centrum
Franse conglomeraten investeerden de afgelopen drie jaar miljoenen in Rwandees onroerend goed, technologie, entertainment en toerisme. Als onderdeel van ‘een nieuw Frans hoofdstuk’ werd in de Rwandese hoofdstad Kigali een Frans cultureel centrum geopend. Ook wordt weer Franse les gegeven op middelbare scholen en werken Rwandese kunstenaars en modeontwerpers samen met grote Franse culturele instellingen. In april ondertekenden de twee landen nog een plan voor ontwikkelingssamenwerking, ter waarde van 400 miljoen euro.
Mozambique (voormalig Portugese kolonie): nieuwe waterkrachtcentrale
Mozambique, een voormalig Portugese kolonie in zuidoost-Afrika, ontving de afgelopen jaren meermaals Franse delegaties. De diplomaten kwamen niet met lege handen: als onderdeel van ‘zachte macht’ die door experts ook wel ‘subtiele overtuigingskracht’ wordt genoemd, kreeg Mozambique een injectie van 4,5 miljoen euro voor humanitaire steun aan mensen die getroffen zijn door islamitische terreur in de noordelijke provincie Cabo Delgado en nog eens 10 miljoen euro om de toegang tot water te verbeteren. Energiegigant EDF, eigendom van de Franse staat, zal een waterkrachtcentrale bouwen in de Zambezirivier om de capaciteit van de elektriciteitsproductie van Mozambique met meer dan 50 procent te vergroten.
Zambia (voormalig Britse kolonie): 23 miljoen om schuldenlast te verlichten
Op papier onderhoudt Zambia sinds zijn onafhankelijkheid in 1964 nauwe politieke en economische banden met Frankrijk. Die banden heeft Frankrijk onlangs aangehaald, toen Parijs beloofde 23 miljoen euro over te maken aan Zambia om de schuldenlast van het zuidelijk Afrikaanse land te verlichten, de economie van het land uit het slop te trekken en de voedselzekerheid te waarborgen.
‘[Het geld] zal Zambia helpen terug te keren naar een duurzaam schuldenpad’, lieten de Fransen op 8 december weten, toen de overeenkomst officieel werd gesloten in Parijs. Het Élysée voegt eraan toe dat dit bovenop de inspanningen komt ‘die Frankrijk de afgelopen jaren al heeft geleverd om Zambia te steunen’. Daarbij wordt expliciet melding gemaakt van de 16 miljoen euro begrotingssteun die de Fransen in 2023 en vorig jaar overmaakten ‘als reactie op de droogtes veroorzaakt door het fenomeen El Niño’.
Malawi (voormalig Britse kolonie): ‘Frankrijk is terug!’
Malawi kreeg ruim een jaar geleden bezoek van de Franse staatssecretaris voor Ontwikkeling, die beloofde dat er een Frans cultuurcentrum in het zuidelijke Blantyre zal worden gebouwd. Ook deed zij belangrijke toezeggingen op het gebied van landbouw, voedselzekerheid, handel, volksgezondheid en culturele samenwerking.
De stap is opvallend te noemen: de Fransen hadden ruim twintig jaar geen diplomatieke aanwezigheid in Malawi. Daar komt nu dus verandering in. ‘Frankrijk is terug!’ plaatsten de Fransen triomfantelijk op X.
‘We zullen onze leiders moeten laten weten wat voor agenda de Fransen hebben,’ zegt de Malawische Victor Chipofya, hoogleraar politieke wetenschappen aan de Internationale Universiteit van Blantyre. Volgens hem laten Malawische politici zich nu al verblinden door het Franse geld. ‘Armoede zorgt ervoor dat mensen niet rationeel kunnen denken. Als je een wortel voor een hongerig konijn houdt, rent het er achteraan.’
Het probleem is volgens Chipofya dat de leiders van zijn land ‘alleen aan zichzelf denken, en niet aan hun bevolking’. Samen met andere academici probeert hij een dialoog met de Malawische leiders te beginnen, in de hoop dat zijn overheid de recent aangehaalde banden met de Fransen kritisch tegen het licht houdt. ‘Als we zaken doen met de Fransen, moet dat een win-winsituatie voor de burgers van beide landen opleveren.’
Dat is ook de boodschap van de Franse president, die begin vorig jaar zei dat Frankrijk ‘een neutrale gesprekspartner’ op het continent moet zijn. Chipofya neemt dat met een korrel zout: ‘Ik hoor wat Macron zegt, maar als ik kijk naar wat zijn land in het verleden heeft gedaan, trek ik liever mijn conclusies uit de daden van de Fransen.’
Geselecteerd door de redactie
Source: Volkskrant