De EU houdt haar adem in nu Donald Trump terugkeert in het Witte Huis. Noodscenario’s liggen klaar, maar niet voor alles. Vooral defensie is grotendeels onontgonnen terrein.
is EU-correspondent van de Volkskrant. Hij woont en werkt in Brussel.
‘We hopen op het beste maar houden rekening met het slechtste.’ Met deze boodschap praat de EU zichzelf moed in nu Donald Trump komende maandag opnieuw het Witte Huis betreedt. De verbale salvo’s die de 47ste president van de VS afgelopen weken afvuurde, stellen allerminst gerust. Er staat veel op het spel voor de EU. Haar veiligheid – zonder VS is het Navo-scherm een vergiet – en haar welvaart; de EU en de VS zijn elkaars grootste handelspartners.
Het was dus geen toeval dat Björn Seibert, de rechterhand van Europese Commissievoorzitter Ursula von der Leyen, begin januari Washington bezocht en twee dagen lang non-stop met leden van het Trump-team sprak. Op zoek, net als de rest van de wereld, naar wat Trump echt wil. En naar wie hij echt luistert, als er al zo iemand is.
Trumps grilligheid is volgens EU-ambtenaren deels karakterologisch, maar ook tactisch: verwar je tegenstander zodanig dat die het initiatief niet kan pakken. Als een bokser die om zijn opponent heen danst.
Die bokser voelt zich sterker dan ooit. Trump heeft een meerderheid in de Senaat en het Huis van Afgevaardigden en waant zich onoverwinnelijk nu de meeste rechtszaken tegen hem op niets zijn uitgedraaid.
De nieuwe termijn van Trump dreigt geen ‘wake-upcall’ voor Europa te worden, maar een afrekening
De Navo-norm naar 5 procent en Groenland met geweld overnemen: wat bedóélt de aankomend president?
‘Trump kan van alles doen’, zegt een EU-ambtenaar. ‘Maar welke move hij gaat maken? We zijn zo goed als mogelijk voorbereid op een onvoorspelbare man.’
Afgelopen zomer al zette Von der Leyen een speciale ‘taskforce Amerikaanse verkiezingen’ op, om de economische gevolgen in kaart te brengen van de ‘Bidenomics’ van Joe Biden en het ‘Make America Great Again’ van Trump.
Geen overbodige luxe, gezien de grote handelsstromen. In 2023 exporteerde de EU voor ruim 500 miljard euro aan goederen naar de VS, de import bedroeg bijna 350 miljard euro. De export van Europese diensten was goed voor ruim 290 miljard euro, de import voor bijna 400 miljard euro. De twee blokken investeerden over en weer circa 2.500 miljard euro in elkaars economieën.
Trump klaagt sinds zijn eerste periode als president (2017-2021) over het handelsoverschot van de EU. Hij zegt nu nog luider dat dit moet veranderen: Europeanen moeten meer Amerikaanse producten kopen. Gebeurt dat niet, dan dreigt Trump met forse importtarieven voor Europese producten.
De taskforce heeft, in nauw overleg met de EU-landen, verschillende scenario’s opgesteld. Van scenario’s waarin de soep niet zo heet gegeten als die wordt opgediend tot zeer gedetailleerde plannen over welke tegenmaatregelen mogelijk zijn als een tarievenoorlog losbarst. De EU kiest dan voor heffingen die de VS economisch en politiek pijn doen, zoals op whisky en Harley Davidsons.
Een deel van dit werk was al gedaan toen Trump in 2018 de import van Europees staal en aluminium trof met een heffing. De vergeldingsplannen worden in Brussel achter slot en grendel bewaard.
De hoop in Brussel is dat de Trump in het Witte Huis pragmatischer is dan de Trump van afgelopen maanden. EU-ambtenaren wijzen erop dat toenmalig Commissievoorzitter Jean-Claude Juncker de staalheffing van tafel kreeg met de belofte meer sojabonen van de VS te kopen, iets wat de EU sowieso van plan was. Junckers opvolger Von der Leyen liet onlangs weten meer vloeibaar gas van de VS te willen, wat Europa hard nodig heeft. Niemand is uit op een handelsoorlog, verzekeren EU-ambtenaren.
Mocht die er toch komen, dan biedt dit onverwachte kansen voor het handelsakkoord tussen de EU en de Latijns-Amerikaanse Mercosur-landen. Die overeenkomst is na twintig jaar onderhandelen eindelijk klaar, maar stuit onder meer in Nederland en Frankrijk op forse politieke weerstand. Die kan snel verdwijnen als de export naar Amerika krimpt.
Dan de Europese veiligheid, een open zenuw bij uitstek. De Navo drijft op de VS en twijfel over die ultieme veiligheidsgarantie leidt tot grote onrust in de Europese hoofdsteden. En tot schuldbesef, want ook hier zet Trump-II voort waar Trump-I mee begon: de EU moet meer betalen voor haar veiligheid.
‘Waarom gaat er zo veel Amerikaans belastinggeld naar Oekraïne?’, kreeg Seibert te horen in Washington. En waarom voldoen Spanje, Italië en België nog steeds niet aan hun Navo-verplichting om minimaal 2 procent van hun bruto binnenlands product aan defensie te besteden?
Koren op de molen van Trump, die inmiddels roept dat de Navo-norm naar 5 procent moet en suggereert dat wie niet genoeg betaalt, geen bescherming verdient. Dezelfde Trump die vindt dat Canada (Navo-lid) en Groenland (van Navo-lid Denemarken) eigenlijk bij de VS moeten worden ingelijfd.
De testcase is de hulp voor Oekraïne: draait Trump de geldkraan naar Kyiv dicht? Stopt hij met wapenleveranties? Vraagt hij de EU een groter deel van de militaire steun op te hoesten, het liefst via de aankoop van Amerikaanse wapens? Ook hierover wordt achter de schermen in Brussel nagedacht, maar deze scenario’s zijn naar verluidt aanzienlijk minder uitgewerkt dan die voor de handel.
Problematisch voor de EU is dat de eigen militaire industrie simpelweg te beperkt is. Nieuwe fabrieken voor munitie, tanks en raketten staan er niet morgen, dat duurt jaren.
Het besef dat er iets moet gebeuren, is wel ingedaald bij de EU. Afgelopen jaar zijn de defensie-uitgaven van de meeste lidstaten fors gestegen. Die lijn doortrekken naar 3 procent voor Navo-landen, laat staan naar 5 procent, stuit evenwel op budgettaire grenzen.
Op 3 februari komen de Europese regeringsleiders bijeen voor een ‘retraite’ over defensie, een naam die niet direct urgentie uitstraalt. Navo-baas Mark Rutte, die eerder pleitte voor fors meer defensie-uitgaven, is uitgenodigd voor de lunch, de Britse premier Keir Starmer voor het diner.
Het doel is nagaan welke wapens en technologieën nodig zijn en hoe die gefinancierd kunnen worden. De benodigde honderden miljarden euro’s zullen grotendeels van de lidstaten moeten komen; de EU koopt geen wapens. Het huidige EU-budget voor defensie (circa 1 miljard euro per jaar) is vooral voor onderzoek en meer samenwerking. Dat budget fors verhogen via gezamenlijke leningen is vooralsnog een taboe voor Nederland en Duitsland.
‘We hebben geen panklaar antwoord op alle acties van Trump, alleen op de meest waarschijnlijke’, zegt de betrokken EU-ambtenaar. Dat geldt echter alleen voor de handel. Voor defensie zijn er hooguit aanzetten tot een scenario.
Andere terreinen zijn nog onontgonnen. Wat doet de EU als Trump op verzoek van Meta en X de strijd aangaat met Brussel over de Europese dienstenrichtlijn? Wat doet de EU als de VS uit de Wereldgezondheidsorganisatie WHO stapt? Of de financiering van de VN afknijpt?
Waar de Russische president Vladimir Poetin en diens Chinese collega Xi Jinping met hun acties de EU-landen verenigen, is Trump als geen ander in staat er verdeeldheid te zaaien. De relatie tussen Berlijn en Washington is traditioneel aanzienlijk hechter dan die tussen Parijs en Washington. Een ontketende Trump kan evenwel uniformerend werken, het enthousiasme van VS-fans als Polen, Letland, Estland, Litouwen en Denemarken is de laatste tijd bekoeld.
Blijf kalm, is het devies van diplomaten. Niet escaleren, Trump zal altijd brutaler zijn. Maar ook niet als een verschrikt konijn naar zijn gele kuif blijven staren. De laatste vier jaar van Trump als president zijn pas net begonnen.
Geselecteerd door de redactie
Source: Volkskrant