Verloren gewaande lijsten over duizenden kinderen die voor de Tweede Wereldoorlog het antisemitisme ontvluchtten, zijn opgedoken in een Israëlisch archief. Het is goud waard voor historici, maar al helemaal onbetaalbaar voor overlevenden.
is nieuwsverslaggever van de Volkskrant.
‘Mijn eerste gevoel was van erkenning: dit is echt gebeurd.’ Het zijn de woorden van de 92-jarige Hanna Zack Miley, in 1932 geboren in Bonn. Vlak voordat de nazi’s Duitse Joden per trein naar vernietigingskampen zouden sturen, zetten Mileys ouders hun 7-jarige dochter op een trein richting het destijds nog veilige Nederland. Haar ouders stierven in de kampen, Miley overleefde de oorlog. Pas jaren later ontdekte Miley haar eigen geschiedenis, als een van tienduizend Duitse, Oostenrijkse en Tsjechische kinderen die via zogenoemde ‘kindertransporten’ het antisemitisme ontvluchtten.
De verkenning van dit gedeelde verleden is lastig. ‘Veel overlevenden waren te jong om zich het transport te kunnen herinneren. Anderen zijn zo getraumatiseerd door de scheiding van hun familie dat ze de herinnering onderdrukken’, vertelt historicus Amy Williams, die al jaren onderzoek doet naar de kindertransporten.
De kindertransporten staan centraal in de film One Life met Anthony Hopkins. Het is ‘een heldendicht over een man die de Engelse Oskar Schindler kan worden genoemd’, schreef Volkskrant-recensent Berend Jan Bockting vorig jaar.
Bovendien is veel van het papierwerk over de transporten verloren gegaan. Tijdens bombardementen, bijvoorbeeld, of omdat de verzetsstrijders die de transporten organiseerden niet wilden dat de nazi’s konden achterhalen waar de Joodse kinderen waren terechtgekomen.
Williams heeft haar onderzoek altijd gedaan met de aanname dat het belangrijkste historische materiaal simpelweg niet meer bestaat. Tot ze onlangs door archiefmateriaal bladerde in het Holocaust-onderzoekscentrum Yad Vashem in Israël. ‘Ik las een Nederlands document dat weinig te maken leek te hebben met mijn werk. Maar na vierhonderd pagina’s stuitte ik op tientallen lijsten over de kindertransporten. Alles stond erin.’
Het gaat om lijsten die Nederlandse grenswachters optekenden tussen 1938 en 1939. Ze bevatten de namen, oorspronkelijke woonplaatsen en geboortedatums van zo’n negenduizend kinderen die, verdeeld over negentig treinen, naar Nederland en het Verenigd Koninkrijk vluchtten. Daar werden ze opgevangen in bijvoorbeeld pleeggezinnen of hostels.
De ontdekking van de lijsten heeft Williams’ onderzoek nieuw leven ingeblazen: ze vertelt dat haar inbox de afgelopen dagen is volgelopen met berichten van mensen die hun verhaal willen doen. ‘Dankzij deze lijsten kunnen duizenden overlevenden en nabestaanden hun eigen verleden beginnen te begrijpen.’ Williams wil de documenten op den duur openbaar maken.
Een van de eerste namen die Williams in het Israëlische archief aantrof: Hanna Zack Miley, een van meer dan honderd overlevenden die ze had gesproken tijdens haar onderzoek. Na haar ontdekking nam Williams gelijk contact op met Miley: ‘Hanna, ik heb je lijst gevonden.’
Miley vertelt dat het beeld van haar gegevens op de transportlijst al dagenlang in haar hoofd rondschiet. ‘Het heroveren van mijn eigen verleden is een voortdurende reis voor mij’, vertelt de 92-jarige, die nu in Arizona in de Verenigde Staten woont.
De lijst bevestigt niet alleen haar eigen verleden, maar ook de moed van haar ouders. ‘Ik word getroost door een nieuw gevoel van verbondenheid met de andere Transportkinder en onze gedeelde geschiedenis’, vertelt ze. De ontdekking van de lijst heeft al geleid tot een Zoomgesprek met de nabestaanden van ene Doris Aronowitz: ‘Haar naam stond naast de mijne. Ik denk dat dit nog maar het begin is.’
Geselecteerd door de redactie
Source: Volkskrant