Spotify ligt onder vuur omdat uit Amerikaans onderzoek blijkt dat het bedrijf actief samenwerkt met bedrijven die nepmuziek maken. Die drukt in de populaire afspeellijsten de echte artiesten weg. Wat betekent dat voor de sector?
is redacteur popmuziek van de Volkskrant. Hij schrijft ook over gamecultuur.
Als je een verhaal begint over mogelijk kwalijke kanten van de streamingindustrie, dan moet je eigenlijk eerst de verworvenheden van diezelfde industrie noemen. Dan heb je dat maar gehad, en het is ook terecht.
Want dankzij streaming van pop, jazz of klassiek kan de muziekconsument een onuitputtelijke wereld aan muziek opgraven en een weg vinden door honderd miljoen liedjes, uit welk muzikaal tijdperk dan ook. Dankzij streaming is de praktijk van het illegale downloaden door piratenpartijen als Napster nagenoeg verdwenen en kan een artiest ook weer iets verdienen met zijn werk – over hoe véél die artiest kan verdienen, gaan we het hier nog hebben.
Er wordt vaak met liefde gesproken over de goedlopende platenzaken en de levendige handel in vinyl, maar streaming van muziek is nog altijd goed voor zo’n 85 procent van de geluidsdragende muziekeconomie. En is dus van levensbelang voor een gezonde muzieksector.
Ook omdat artiesten op Apple Music, Deezer of Spotify contact kunnen maken met eventuele liefhebbers, zichzelf in de etalage kunnen zetten en proberen op de beste afspeellijsten terecht te komen om nóg meer luisteraars te bereiken. Wie de ondoorgrondelijke techniek achter de streamingdiensten slim weet te gebruiken, heerst als een koning over de algoritmen die bepalen welke klant welk liedje of album krijgt aanbevolen.
Discovery of ‘payola’?
Hoe de algoritmen van streamingdiensten precies werken, is een technologisch mysterie. Kenners van de muziekindustrie adviseren artiesten in ieder geval zo slim mogelijk gebruik te maken van het aanbevelingssysteem van de platforms, en er worden zelfs cursussen gegeven om artiesten meer grip te geven op de algoritmen. Een van de tips is: veel muziek en losse tracks uitbrengen. En zorgen dat een luisteraar je liedje niet binnen dertig seconden wegklikt.
Maar de algoritmen van bijvoorbeeld Spotify zijn ook op een andere manier te beïnvloeden. Het Zweedse bedrijf lanceerde vijf jaar geleden de zogeheten ‘Discovery Mode’, een functie waarbij artiesten kunnen afzien van een deel van hun royalties, om hun muziek daarna beter gepromoot te krijgen. Wie betaalt, krijgt dus een duwtje in de rug. De muziek van de betalende artiest zal vaker opduiken in afspeellijsten en andere functies, zoals gepersonaliseerde radio-uitzendingen.
Het roept de vraag op in hoeverre de algoritmen werkelijk kijken naar de smaak van een gebruiker. En in de muziekindustrie wordt met enige zorg naar het betaalprogramma gekeken. Ook omdat het systeem herinneringen oproept aan de Amerikaanse ‘payola’-affaire uit de jaren vijftig, waarbij radiostations heimelijk geld kregen om bepaalde liedjes te draaien, een destijds verboden praktijk.
Maar dan het slechte nieuws, het noodweer dat de streamingindustrie sinds enkele weken boven het hoofd hangt, en waarover op het Europese muziekcongres Eurosonic Noorderslag, dat woensdag begint in Groningen, ook zal worden gesproken.
Er zijn aanwijzingen dat Spotify muziek van onduidelijke herkomst, ook wel aangeduid als ‘nepmuziek’, opneemt in de eigen afspeellijsten, dus de door het streamingbedrijf zélf gecureerde en zeer populaire playlists. Het bedrijf zou dit doen om zo minder royalties te hoeven uitkeren aan ‘echte’ artiesten, die hun muziek met bloed, zweet en tranen hebben gemaakt.
De Amerikaanse auteur Liz Pelly, die doceert aan de New York University en onderzoek doet naar de muziekindustrie, beweert bovendien dat Spotify deze nepmuziek mede zelf laat maken, door productiebedrijfjes die opereren onder vaak tientallen pseudoniemen. Deze dienstbare artiesten werken volgens Pelly samen met Spotify, en krijgen minder royalties per afgespeeld nummer uitgekeerd. Waardoor die afspeellijsten, die bijvoorbeeld continu draaien in koffietenten of ketens van koffietenten, goedkoper worden voor Spotify.
Want dit alles gaat ten koste van echte artiesten; die worden door al die generieke muziek uit de lijsten geduwd. Waardoor zij steeds minder worden gedraaid en dientengevolge ook minder vergoeding krijgen.
Vorige maand, vlak voor de aftrap van muziekjaar 2025, verscheen een ontluisterend verhaal van Pelly in het Amerikaanse cultuurblad Harper’s Magazine. Er waren wel vaker verhalen opgedoken over muziek van onduidelijke herkomst, ook de Volkskrant schreef hierover, maar het idee was lange tijd dat de kabbelende pianomuziek voor afspeellijsten als ‘Peaceful Piano’ werd aangeboden door bijdehante producers die er een verdienmodel in zagen.
Want als je de streamingdiensten overspoelt met honderden tingeltangeltracks waar niemand écht naar luistert, omdat ze als muzak voorbijkomen in een lift of een koffietent, dan kun je uiteindelijk toch een leuk maandbedrag op je rekening bijschrijven aan auteursrechten. Als die muziek maar op de populaire playlists terechtkomt.
Liz Pelly begon drie jaar geleden aan een boek over de streamingindustrie. Haar Mood Machine – The Rise of Spotify and the Price of the Perfect Playlist verschijnt later deze maand. Tijdens haar onderzoek stuitte zij op het hardnekkige ‘nepmuziekverhaal’ en ze besloot dat verder te onderzoeken.
De auteur had al een paar voorgangers. Het online entertainmentmagazine Vulture schreef in 2017 al een artikel met de verdachtmaking dat Spotify de eigen afspeellijsten steeds meer vulde met goedkope muziek van onduidelijke herkomst. Vulture vroeg zich af waar die muziek vandaan kwam en suggereerde dat Spotify er zelf weleens achter zou kunnen zitten.
Door het stuk gingen meer muziekliefhebbers op onderzoek uit. Schrijver David Turner analyseerde de inhoud van de populaire playlist ‘Ambient Chill’ en zag hoe de muziek van respectabele artiesten als Jon Hopkins en Brian Eno langzaamaan uit de lijst verdween en werd vervangen door tracks van een artiest genaamd Epidemic Sound. Hoewel, artiest: het bleek te gaan om een Zweeds bedrijf met een bibliotheek vol stock- en achtergrondmuziek, die bijvoorbeeld voor reclamefilmpjes wordt gebruikt.
Spotify verweerde zich destijds al tegen de aantijgingen. Het was ‘absoluut onwaar’ dat Spotify zelf nepmuziek produceerde, punt uit. ‘Wij bezitten geen muziekrechten, wij zijn geen label, al onze muziek komt van rechthebbenden en die betalen wij’, zo luidde de verklaring. Maar er werd niet ontkend dat de bewuste muziek op de Spotify-afspeellijsten was verschenen.
Liz Pelly besloot de kwestie nader uit te zoeken. Ze vertrok naar Zweden, het thuisland van Spotify, sprak daar met muziekjournalisten en kenners van de Zweedse muziekbusiness en klopte aan bij die aan de lopende band producerende muziekbedrijfjes. En daar ging de deur steeds razendsnel dicht: niemand wilde praten over een kennelijk gevoelige kwestie.
Vervolgens sprak ze ex-werknemers van Spotify, las e-mails en berichten die waren gedeeld op het bedrijfscommunicatieplatform Slack. Spotify, verklaart Pelly na langdurig onderzoek, heeft een intern programma genaamd Perfect Fit Content, dat partnerschappen onderhoudt met muziekproductiebedrijfjes. Die maken muziek waar Spotify financieel voordeel bij heeft. En Pelly beweert dat Spotify die stocknummers zelf verdeelt over de populaire, vaak afgedraaide afspeellijsten, waardoor ze soms miljoenen keren worden beluisterd.
Pelly concludeert ook dat streamingdiensten als Spotify, mochten ze doorgaan met deze praktijken, de streamingindustrie uiteindelijk kapot zullen maken. Omdat een streamingdienst die voornamelijk nog bestaat uit muzak de echte muziek onherroepelijk naar de achtergrond zal duwen, in plaats van naar de voorgrond, waar we goede (pop)muziek nu eenmaal graag tegenkomen.
Volgen ook andere platforms het beleid van Spotify, dan worden streamingdiensten leveranciers van anoniem playlistmateriaal en vernietigen ze volgens Pelly de relatie tussen artiesten en hun luisteraars.
Werknemers van Spotify die volgens Pelly hun zorgen hadden geuit bij hun managers, kregen volgens haar te horen dat er geen probleem was, omdat ‘luisteraars het verschil toch niet horen’. Een redenering waarmee Spotify ook de deur zou kunnen openen voor een toevloed aan AI-muziek in de afspeellijsten voor achtergrondmuziek. Want daarvoor geldt ook dat je het verschil bijna niet kunt horen. Daniel Ek, de baas van Spotify, liet zich in 2023 al eens ontvallen dat door AI gegenereerde muziek ‘cultureel belangrijk’ is en dat Spotify ermee zou kunnen groeien.
Nu is een streamingdienst natuurlijk meer dan een verzameling afspeellijsten, hoe belangrijk die ook zijn voor het ontdekken van nieuwe namen. Apple Music, Deezer en Spotify maken uiteraard ook de nieuwe albums van grote en kleine artiesten beschikbaar. Maar ook hier loert een gevaar en een wat angstig toekomstvisioen. Wat als het algoritme van een streamingdienst je, na het beluisteren van de nieuwe plaat van The Cure, geen vergelijkbare band maar muziek van een Perfect Fit Content-bedrijf aanbeveelt, of zelfs een AI-album?
Veel bezorgde gebruikers van de streamingdiensten proberen nu de algoritmen en afspeellijsten te betrappen op het aanraden van dit soort muziek. De Amerikaanse cultuurcriticus en muziekhistoricus Ted Gioia stuitte tijdens zijn zoektocht al op een bizar verschijnsel: een nummer dat in vrijwel identieke versies voorkomt als track van tientallen verschillende, anonieme artiesten. En steeds met een andere liedtitel.
Luister zelf naar de liedjes met schijnbaar door een tekstgenerator gemaakte titels als The Brave Android, Crystal Flower of Whomping Clover. Het lijken exact dezelfde nummers. Een geschokte Spotify-gebruiker maakte al een eigen, enigszins pesterige afspeellijst (‘These Are All The Same Song’) van identiek klinkende jazzstukken. En die is inmiddels uitgegroeid tot een playlist van 49 versies.
Spotify reageert op de aantijgingen over nepmuziek zoals het dat al vaker deed. Het bedrijf ontkent niet dat muziek van productiebedrijfjes bestaat op het platform. Maar volgens een woordvoerder van het bedrijf wordt deze muziek niet met voorrang op afspeellijsten geplaatst. Toch achterhaalde Liz Pelly interne communicatie waaruit bleek dat muziek van ‘nieuwe partners’ wel degelijk moest worden gepusht door de Spotify-werknemers.
Waarom doet Spotify dit? Uit financiële overwegingen natuurlijk: hoe minder royalties er worden uitgekeerd, hoe meer winst het bedrijf maakt. Volgens een ex-werknemer in het verhaal van Pelly werd Spotify-personeel door managers gerustgesteld met de bezwering dat de ‘PFC-content’ alleen gebruikt zou worden voor afspeellijsten met achtergrondmuziek. Maar in die lijsten stond voorheen natuurlijk nog wél muziek van serieuze muzikanten die werkelijk iets met hun tracks wilden zeggen.
Eigenlijk hóéft Spotify zich ook niet te verantwoorden: het bedrijf doet niets illegaals. En het is vooralsnog ook niet verboden om AI-muziek op te nemen in het aanbod – tot er ooit misschien rechtszaken worden uitgevochten die bepalen dat de training van AI op bestaande muziek wél een inbreuk is op het auteursrecht van die levende artiesten. Maar zo ver is het nog niet.
De aanvoer van ‘nepmuziek’ lijkt nu eerder een principekwestie te worden. Het beleid van Spotify voelt als een vertrouwensbreuk tussen de streamingdienst en de ware artiest, voor wie de streamingplatforms zouden moeten opkomen, al was het maar omdat ze afhankelijk zijn van hun muziek. Muziek waarvoor Spotify, Deezer en Apple Music ook eerlijk zouden moeten betalen.
De consument kan intussen voor een lastige keuze worden geplaatst. Wil die de maandelijkse abonnementskosten betalen voor een streamingdienst die muzak aanbiedt en voorrang verleent in de afspeellijsten waar je voorheen nog doorwrochte ambientmuziek van Brian Eno tegenkwam?
Ted Gioia opperde op zijn website vast een idee voor een eerlijker en betere streamingpraktijk. Gioia hoopt dat er binnenkort een concurrerende, coöperatieve streamingdienst kan worden opgericht, door artiesten en platenmaatschappijen zelf en dus zonder tussenkomst van techbedrijven. ‘Laten we de muziek terugveroveren op de technocraten’, schrijft hij op zijn website The Honest Broker. ‘Zij hebben ons vertrouwen geschaad.’
Mood Machine –The Rise of Spotify and the Costs of the Perfect Playlist van Liz Pelly verschijnt in januari bij uitgeverij Simon & Schuster.
Geselecteerd door de redactie
Source: Volkskrant