Panamakanaal Eind vorig jaar kondigde Donald Trump uit het niets aan dat het Panamakanaal teruggegeven moet worden aan de VS als de tarieven niet verlaagd worden. Uitspraken die de politiek en de maatschappij in Panama volledig verrasten.
Is het omdat de tarieven van het kanaal écht te hoog zijn? Omdat China werkelijk een te grote invloed heeft in Panama? Of wil Donald Trump, over ruim een week weer president van de VS, iets anders van Panama, op het gebied van migratie bijvoorbeeld?
In het Midden-Amerikaanse land breken politici, analisten en ongeruste burgers zich het hoofd waar de uitspatting van Trump op zijn platform Truth Social eind december vandaan kwam. Volgens de aanstaande president zijn de tarieven die Panama berekent aan Amerikaanse rederijen die door het Panamakanaal varen „belachelijk”. Daarnaast zou de belangrijke waterweg „geëxploiteerd worden door China”. Een dreigement volgde: als de situatie niet zou veranderen, zouden de VS „eisen dat het Panamakanaal aan ons wordt teruggegeven”, zo schreef Trump. „Zonder vragen.”
Volgens de Panamese politiek analist Rodrigo Noriega hebben die uitspraken voor spanning gezorgd in de maatschappij. „In Latijns-Amerika is er geen land dat zo bevriend is met de Verenigde Staten als Panama.” Het verklaart volgens Noriega de reactie van de Panamese president José Raúl Mulino. „Die was heel gematigd. Ze willen afwachten wat er gebeurt nadat Trump op 20 januari is geïnaugureerd.”
Want wat Trump precies wil, blijft onduidelijk. Het Panamakanaal is een strategische handelsroute die havens aan de Amerikaanse oostkust verbindt met onder meer Azië. Alle rederijen uit alle landen betalen voor zo’n doortocht hetzelfde tarief, afhankelijk van de grootte van het schip. Ook vervoerders uit de VS, dat het kanaal begin 20ste eeuw liet graven en het tot 1977 exploiteerde, betalen die tarieven. Toen Panama in 2023 kampte met droogte, waardoor het peil in het kanaal historisch laag kwam te staan, stegen de tarieven wel. Voor alle rederijen. Daarnaast is de Amerikaanse marine de enige militaire macht die voorrang krijgt én amper doorvoertarieven hoeft te betalen in het kanaal.
Die speciale positie van de marine is illustratief voor de nauwe relatie tussen Panama en de VS, onder meer op militair gebied. Het is een band die historisch gezien zowel hecht als beladen is. De VS wisten Panama begin vorige eeuw los te scheuren van Colombia en koloniseerden vervolgens de zone waar ze een Kanaal groeven. In 1989 liet president Bush senior Amerikaanse militairen het land binnenvallen voor de arrestatie van de toenmalige leider Manuel Noriega, een drugshandelaar en voormalig CIA-medewerker. Ruim vijfhonderd Panamese burgers kwamen om het leven bij de invasie.
Toen Trump op 7 januari tijdens een persconferentie in Mar-a-Lago weigerde uit te sluiten dat de VS zouden overgaan tot een militaire interventie in Panama, dat geen leger heeft, reet hij deze wond open, zegt journalist Sabrina Bacal. „De toon van de dreigementen van Trump is heel verontrustend. De VS pleegden hier vijfendertig jaar geleden nog een invasie. Trump kan Panama heel veel schade toebrengen.”
Mede vanwege die geschiedenis vindt Bacal dat de Panamese regering, die niet reageerde op verzoeken om commentaar, ferm moet optreden. „Ze hebben alleen gezegd dat het kanaal niet te koop is. Maar je moet verder gaan. Informele communicatie beginnen met het team van Trump om te begrijpen wat hij wil. Ambassadeurs, de VN-Veiligheidsraad waar Panama een tijdelijke zetel heeft: je moet het groter aanpakken. Niet wachten tot na de inauguratie.” Bacal, een van de best ingevoerde journalisten van het land, zegt geen signalen te hebben dat zulke communicatiekanalen al geopend zijn.
De rol van China in Panama, waar Trump over begon, wordt door deskundigen gebagatelliseerd. Het in Hong Kong gevestigde CK Hutchison Holdings beheert twee havens aan de ingangen van het kanaal, maar volgens analist Noriega hebben de VS veel meer invloed. „De positie van China is wel gegroeid in de afgelopen zes jaar, maar de banden met de VS zijn historisch, politiek, cultureel en economisch veel groter”, zegt hij.
Mogelijk heeft Trump ook andere beweegredenen Panama in het vizier te nemen: migratie, een stokpaardje van de Republikein. De Darién-kloof, een onherbergzaam gebied aan de Panamese zuidgrens met Colombia, is al jarenlang de belangrijkste migratieroute voor migranten uit Zuid-Amerika, maar ook Afrika, het Midden-Oosten en Zuidoost-Azië. Op het hoogtepunt, in 2023, kwamen er ruim 500.000 mensen door de kloof, vrijwel allemaal op weg naar de VS.
Maar de route wordt steeds meer afgeknepen door Panama, benadrukte president Mulino onlangs. Een van de eerste dingen die hij deed toen hij in juli 2024 aantrad, was een overeenkomst tekenen met de Amerikanen om migratie via de Darién te beteugelen. Dat had effect: in 2024 staken ruim 300.000 migranten de kloof over, fors minder dan in de jaren ervoor.
„Ik betwijfel dat het Trump om migratie in Panama te doen is. Hij heeft daar niets over gezegd. Dus het kan dat hij echt China wil aanpakken, vooral via spierballentaal”, zegt Bacal. „Maar de Panamese regering heeft al veel gedaan om Trump tegemoet te komen. We hebben een pro-Amerikaanse, rechtse president, dus ik hoop dat Mulino standvastig genoeg zal zijn tegen de VS. Je moet Trump in zijn eigen taal aanspreken, en ik vraag me af of Mulino dat kan.”
Trump heeft niet alleen zijn oog op Panama laten vallen, de aanstaand president wil ook Groenland kopen, zo kondigde tijdens zijn eerste ambtstermijn al aan. De afgelopen weken herhaalde hij deze wens een aantal keer. Daarbij zei hij „militair ingrijpen” niet te kunnen uitsluiten. De Groenlandse premier Mute Egede zei tijdens een bezoek aan Denemarken vorige week meteen dat het eiland niet te koop is en dat de Groenlanders zelf over hun toekomst besluiten. „We willen geen Denen zijn. We willen geen Amerikanen zijn. We willen Groenlanders zijn.”
Maandag deed Egede wel een handreiking naar Trump, hoewel hij ook zei geschokt te zijn door Trumps woorden. „We moeten zaken doen met de VS. We zijn begonnen met het starten van een dialoog en het zoeken naar mogelijkheden voor samenwerking met [Donald] Trump,” zei Egede tijdens een persconferentie.
Egede ziet een samenwerking op het gebied van grondstoffen en defensie voor zich. Hij zei dat het eiland „zijn deuren open heeft staan voor mijnbouw”. Dat moet wel voorzichtig, voegde hij toe: „We moeten heel slim zijn in de manier waarop we handelen. De machtsstrijd tussen de supermachten neemt toe en staat nu voor onze deur.”
Wie de taal van Trump wél lijkt te spreken, is de Mexicaanse president Claudia Sheinbaum. Ook Mexico lijkt ten prooi te zijn gevallen aan de expansieretoriek van Trump. Zo zei de inkomende Amerikaans president dat hij de Golf van Mexico, een zee die beide landen delen, zou willen hernoemen tot ‘Golf van Amerika’. Volgens Trump „klinkt dat mooi.”
Sheinbaum reageerde een dag later scherp tijdens haar dagelijkse persconferentie. Als een schooljuf ging ze voor een eeuwenoude kaart staan, waarop ze aanwees dat de zee altijd “Golf van Mexico” heette – sinds de Spanjaarden het continent veroverden – en dat het eigenlijk nóg rechtvaardiger zou zijn om heel Noord-Amerika om te dopen naar ‘Mexicaans Amerika’, zoals de kolonisatoren het continent eeuwen geleden noemden. „Dat klinkt mooi toch?”, voegde ze er gevat aan toe.
Sheinbaum heeft zich sinds de verkiezingswinst van Trump vaker kritisch uitgelaten over de nieuwe noorderbuur. Op dreigementen van Trump, om importheffingen op Mexicaanse producten te verhogen, reageerde ze met waarschuwingen dat Mexico hetzelfde zal doen met Amerikaanse producten. Ook Panama en het kanaal werd publiekelijk verdedigd door Sheinbaum. „Het kanaal is van de Panamezen”, zei ze al.
Correspondent Emilie van Outeren en buitenlandredacteur Merijn de Waal volgen alle ontwikkelingen na Trumps overwinning.
Source: NRC