Op Openbaarheidsdag gaan er jaarlijks nieuwe archieven open. Een greep uit de oogst dit jaar: komen er echt geen problemen zodra op 31 december 1999 om middernacht alle kalenders op 2000 springen?, vroeg het kabinet zich af. En: lang niet alle verzetshelden zaten te wachten op een onderscheiding.
is wetenschapsredacteur van de Volkskrant
Minister Jan Pronk van Volkshuisvesting, Ruimtelijke Ordening en Milieu die na de rellen bij het kampioenschap van Feyenoord in 1999 oppert dat de organisatie van het EK voetbal in Nederland misschien moet worden heroverwogen. Minister-president Wim Kok, die een maand voor Prinsjesdag waarschuwt dat de meeste bewindslieden nog steeds geen bijdrage voor de troonrede hebben aangeleverd: het zijn inkijkjes in de bijeenkomsten van de ministerraad in 1999 waarvan donderdag de notulen zijn vrijgegeven.
Zoals elk jaar worden op Openbaarheidsdag duizenden archieven toegankelijk die tot nu toe niet of beperkt openbaar waren. Het Nationaal Archief had zich na jaren voorbereiding opgemaakt voor de openstelling van het bijna 4 kilometer lange collaboratie-archief maar dat laat, om privacyredenen, nog op zich wachten. Toch was er donderdag in het Haagse archief voldoende ander interessant materiaal om door te nemen. Een kleine selectie.
Wie is er aansprakelijk voor schadeclaims als ‘een vliegtuig met millennium bestendigheidsverklaring’ neerstort, vroeg minister Klaas de Vries van Sociale Zaken zich af tijdens de ministerraad van 8 oktober 1999. Het was twaalf weken voordat alle vier de cijfers van het jaartal zouden verspringen en ook het kabinet was er niet helemaal gerust op. ‘In hoeverre kan de optimistische beeldvorming rond het millenniumvraagstuk door het publiek worden opgevat als garantie van de overheid dat zich geen problemen zullen voordoen?’, aldus De Vries.
Minister Els Borst van Volksgezondheid liet haar collega’s weten dat twee ziekenhuizen, in Assen en Den Bosch, na onderzoek van de Inspectie voor de Gezondheidszorg ‘zeer ernstig in gebreke’ waren gebleven. Zo nodig moesten die ziekenhuizen deels worden gesloten tijdens de millenniumwisseling.
Bewindspersonen konden in de nacht van 31 december op 1 januari 2000 beter niet aanwezig zijn op het eigen ministerie, waarschuwde minister Roger van Boxtel van Grotestedenbeleid. ‘Er dient niet het beeld te worden gecreëerd dat er sprake is van een crisissituatie die de aanwezigheid van bewindspersonen noodzakelijk maakt.’
Ruim zesduizend aanmeldingen kreeg het Nationaal Comité Verzetsherdenkingskruis begin jaren 80, en die kwamen vaak van trotse familieleden die vonden dat een waardering voor heldenmoed op zijn plaats was. Maar de helden waren daar lang niet altijd blij mee. Tientallen van hen weigerden, zo blijkt uit de bewaard gebleven correspondentie.
‘Dit is een zinloze daad waaraan wij niet willen meewerken’, aldus het echtpaar Harmsen, dat tot de verzetsgroep Deventer had behoord. ‘Ik bedank ervoor’, schreef de weduwe van een verzetsman. ‘Dat kruis is voor actief verzet’, vond een Nijmegenaar, die ‘alleen maar’ ondergedoken had gezeten omdat hij niet voor de Duitsers wilde werken. ‘Ik ben niet in het verzet gegaan om zulks op mijn oude dag met een opzichtig baten te demonstreren’, schreef een Hagenaar aan het comité.
Opmerkelijk: de oud-verzetsdeelnemers moesten hun kruisje zelf betalen en 35 gulden overmaken, als bijdrage in de kosten.
Tussen die zesduizend aanmeldingen zaten ook aanvragen van mensen die hun eigen daden te heldhaftig voorspiegelden. Zo kwam een man uit Woerden niet in aanmerking voor een blijvend eerbetoon omdat hij verzet had gepleegd ‘in bevrijd gebied’.
‘Op basis van uitvoerig onderzoek is niets gebleken van daadwerkelijk verzet’, concludeerde het comité over een man uit Metslawier. Een getuige beschreef hem als ‘een grote fantast’ die als enige verzetsdaad slechts een illegaal blad aan een ander had doorgegeven.
Soms leidde een afwijzing tot boosheid en verdriet. Bij de aanvraag moesten verklaringen van twee getuigen worden gevoegd, maar getuigen waren vaak dood of onvindbaar. Een man uit Rotterdam bleef jaren corresponderen nadat zijn aanvraag wegens gebrek aan bewijs was afgewezen en schreef dat het comité bestond uit de ‘farizeeërs’.
‘Zeer geheim’ staat boven het verslag van de oprichtingsvergadering van het Verzetsfront, een groep oud-illegale werkers die op 4 oktober 1946 in Almelo bijeenkwam. Woedend waren ze, nu bleek dat de naoorlogse zuivering gebrekkig was geweest en de regering op tal van posten mensen had benoemd die tijdens de bezetting aan de Duitsers hadden verdiend. ‘HET GAAT MIS! Wij voelen het’, schreven ze in de notulen van hun eerste bijeenkomst. Dit konden ze hun vermoorde vrienden niet aandoen. Als er van regeringswege niet behoorlijk zou worden ingegrepen, dan zouden zij de regering daartoe moeten dwingen, zo valt te lezen.
Elders in het land had het verzet toen al de daad bij het woord gevoegd. De voormalige illegale werkers uit de groep van Jan Gunnink, alias ome Hein, hadden in het najaar van 1945 een oud politie-agent onder bedreiging zijn uniform en zijn wapen afgenomen. Het gedrag van de agent was na de oorlog onderzocht en in orde bevonden maar ome Hein en zijn mannen waren het daar niet mee eens.
Een half jaar later zouden ze een vrouw die was vrijgelaten uit een interneringskamp proberen te ontvoeren. ‘Geen frisse lieden’, concludeerde de hoofdinspecteur van politie in zijn proces-verbaal.
Nadat VVD-er Hans Wiegel in mei 1999 in de Eerste Kamer tegen de invoering van het correctief referendum had gestemd, het kabinet zijn ontslag had ingediend en weer had ingetrokken, moesten in de ministerraad de brokstukken worden gelijmd. Het gebutste kabinet achtte het nodig om het door de media geschetste beeld te ontkrachten dat er in de ministerraad een slechte sfeer zou heersen. Minister Pronk kwam met het plan om in de Tweede Kamer te benadrukken welke prestaties het kabinet de afgelopen tijd had geleverd. Minister Annemarie Jorritsma van Economische Zaken riep haar collega’s op om aan de doorstart een positieve draai te geven en niet meer zoveel te lekken naar de media.
Geselecteerd door de redactie
Source: Volkskrant