Toen haar 14-jarige zoon haar toevertrouwde wel eens te vapen, was journalist Machteld van Hulten in eerste instantie ‘een soort van blij’. Alles beter dan roken, toch? Inmiddels weet ze beter. Maar die ellendige vape blijkt extreem verslavend – hoe krijg je je kind daar vanaf?
Het is een doordeweekse avond, 21.00 uur, en ik zit met mijn 16-jarige zoon in de auto. We zijn op weg naar de benzinepomp. Het is een om de zoveel dagen terugkerend ritueel, mijn zoon is net weer in zijn hum en zet een gezellig muziekje op, ik ben lichtelijk uit mijn humeur. Het is ook allemaal te bizar en belachelijk voor woorden.
Zonder er verder veel bij stil te willen staan, stap ik uit de auto, de pompshop in, mijn zoon licht schuldbewust achterlatend in de auto. De bestelling heb ik al vaker gedaan: ‘één pakkie’, oftewel één Marlboro Gold. De kosten, 12,50 euro, zal ik inhouden op zijn zakgeld – al is dat niet helemaal genoeg.
Als ik terugkom in de auto, werp ik de peuken zo snel mogelijk naar hem toe, als om mijn schuldgevoel af te werpen. Maar het helpt niet. Ik voel me een slechte moeder. En hij voelt zich, weet ik, een slechte zoon. Als onze blikken elkaar kruisen, zegt hij wat ik denk: ‘Dit kan zo niet heel lang meer doorgaan.’
Ik hoor het u denken: waar moet het heen met de wereld als moeders pakjes sigaretten voor hun minderjarige kinderen gaan kopen? En ik ben het daar volledig mee eens. Natuurlijk!
Maar, let op, het wordt nog absurder. We zijn namelijk overgestapt op deze dubieuze praktijk om ervoor te zorgen dat mijn zoon niet meer vapet. Zie hier de bizarre paradox: zou hij dat wel doen, dan zou hij niet één pakje sigaretten per week wegpaffen, maar een equivalent van tien pakjes per etmaal oproken. Maar daarover later meer.
Ik snap dat uw hersenen dit even moeten verwerken. Want waren we niet met zijn allen bezig om, aangemoedigd door de overheid, de eerste Rookvrije Generatie op te voeden? Met rookvrije horeca, perrons en treinen, sportkantines en, o ja, ook rookvrije schoolpleinen? Dat wáren we inderdaad. Rijd langs een willekeurige middelbare school in Nederland en je kunt zien dat het mooie ideaal inmiddels, ja, in rook is opgegaan. Strategisch, net buiten de grenzen van het schoolterrein, staat die veelbelovende generatie nu en masse te vapen.
Vapen mag dan, volgens tabaksfabrikant Philip Morris, precies binnen de definitie van ‘rookvrij’ vallen – zo was onlangs in een tv-uitzending van Argos Medialogica te horen – omdat er bij de e-sigaret formeel geen sprake is van rook door verbrande tabak; dat neemt niet weg dat nu al een hele generatie kinderen verslaafd is aan de nicotine.
Ook bij mijn zoon begon die verslaving uitgerekend op school. In de tweede van de middelbare om precies te zijn. De eerste vape die hij bij een klasgenoot zag vond-ie meteen spannend, vertelt hij. Spoedig daarna nam hij zijn eerste trekje. Het smaakje deed wat het moest doen: hij vond het lekker. En daarna ging het heel snel. Steeds meer vrienden kregen er een, en een paar maanden later kocht hij zelf zijn eerste vape. Hij was 14. En deed het gewoon, omdat hij het leuk vond, ‘vanwege de trucjes’ – hij noemt ze op: de french inhale, de ghost, en kringen blazen – ‘en de smaakjes’. Wist hij veel!
Daags na zijn 15de verjaardag troffen wij de eerste vape in ons huis aan, een leuk cadeautje van een vriend. In allerijl kondigden mijn man en ik straffe maatregelen af: ‘In ons huis wordt niet gevapet!’ Het leidde tot veel kat-en-muisgedoe. Elke keer als we weer zo’n vrolijk kleurig wegwerpding vonden, in bed, onder het bed, in een jaszak of verdwaalde sporttas, belandde het regelrecht in de vuilnisbak. Maar het bleek dweilen met de kraan open, want zo snel als ze verdwenen, zo snel doken de krengen weer op, of onze zoon was ons te slim af. Zo duurde het al met al ook nog even voordat tot ons doordrong dat die zoete, weeë geur boven in zijn kamer niet afkomstig was van de rondslingerende lege zakken snoep, maar van al die vrienden en vriendinnen die daar nog doodleuk stiekem zaten te vapen.
Hoewel de apple-bubblegum, sweet caramel, kiwi-passievrucht-guave en alle andere 16.997 smaakjes nu bijna een jaar niet meer verkocht mogen worden, is in de praktijk vast te stellen dat die overheidsmaatregel de vapetrend niet heeft ingedamd. Al was het maar omdat vapes met een smaakje vanuit China via TikTok en Snapchat gewoon nog overal verkrijgbaar zijn – dat kan ook elke scholier je vertellen. Nee, de meest recente cijfers laten zien dat het vapen zich juist razendsnel onder de jeugd verspreidt. Uit de Gezondheidsmonitor Jeugd 2023 blijkt dat het vapegebruik in de leeftijdsgroep van 12 tot 16 jaar in de afgelopen vier jaar is verviervoudigd. Inmiddels zegt een op de vijf jongeren tussen 12 en 25 jaar (21,7 procent) het afgelopen jaar te hebben gevapet. En zelfs basisschoolkinderen ontkomen er niet aan: 8 procent van de kinderen in groep 7 en 8 heeft weleens een vape gebruikt. De tabaksindustrie is duidelijk aan de winnende hand.
Het is allemaal het gevolg van een heel uitgekiende marketingstrategie, zegt ook LUMC-kinderlongarts Noor Rikkers. Rikkers is mede-auteur van het onlangs verschenen boek Stoppen met vapen, zo help je je kind. ‘Het misdadige is dat tabaksindustrie precies weet hoe het brein van jongeren werkt en dat ze extra gevoelig zijn voor verslaving. Dat zie je ook terug in de cijfers. Jongeren die ouder zijn dan 18 beginnen er minder vaak aan en na hun 25ste gebeurt dat nóg minder. Het is precies in die vroege adolescentiefase van 11 tot 14 jaar dat de meeste kinderen beginnen met vapen. Uit onderzoek blijkt bovendien dat 70 procent van de kinderen die vapen ook overstapt naar roken. Juist die dual use is het schadelijkst.’ Oftewel: 2-0 voor de tabaksindustrie.
Het meeste ultieme en perverste voorbeeld van hoever de veelal Chinese vapefabrikanten gaan om kinderen als consument te bereiken, is wat Rikkers betreft de smartvape. Als u hem nog niet kent, moet u die beslist even googelen. Ik was in shock toen ik dat ding voor het eerst zag. Een vape als een compact vrolijk elektronisch apparaatje, compleet met lcd-scherm, lichtjes en geluidjes, dat alle verslavingen van onze jeugd combineert: appen, snappen, gamen en dus vapen. ‘Handig’, oordeelden kinderen op NOS Stories. Wie in de games naar het volgende level wil, hoeft alleen even een trekje te nemen. Mijn god.
Boos werden mijn man en ik ervan. Heel erg boos. Op de kinderen, ja, ook een beetje, maar vooral op de tabaksindustrie die het nietsontziend op onze kinderen heeft gemunt. Hoe durven bedrijven onze kinderen zo te verleiden met maar één doel: een nieuwe generatie rokers op te voeden, omdat hun klantenbestand van verstokte rokers aan het uitsterven is. Hoe ziek ben je dan? En hoe kan het überhaupt? Waarom grijpt de overheid niet in? Waarom hoor je onze ministers en Kamerleden er niet over? Waarom zit er geen accijns op vapes en waarom wordt het niet onmiddellijk helemaal verboden, net als alcohol?
Op sociale media verschenen gelukkig ook wat hoopvollere berichten van medestanders. Er bleek een actieve antilobby gaande. Zo waren er artsen en medische organisaties die onder de noemer #ArtsenSlaanAlarm allerlei online campagnes de wereld in stuurden waarin ze jongeren en ouders waarschuwden voor de fysieke en mentale gevaren van vapen. Ook bleek er een burgerinitiatief, Nicotinee. Zeg nee tegen nicotine, dat ik meteen ondertekende, samen met inmiddels nog ruim 72 duizend anderen. Het doel: dat in de wet wordt vastgelegd dat jongeren geboren na 2012 nooit nicotinehoudende producten in handen kunnen krijgen. Tijdens een Tweede Kamerdebat begin december bleek dat het initiatief ook in de politiek op steun kan rekenen, al stelde staatssecretaris Vincent Karremans van Jeugd, Preventie en Sport ook vast dat zo’n totaalverbod op vapes Europees moet worden geregeld. Voorlopig wijst hij vooral naar de ouders, zo zag ik op het NOS journaal. ‘We moeten het met z’n allen doen. Wij gaan meer handhaven, maar ik heb ook ouders nodig om strenger op te treden tegen hun kinderen.’
Drijvende kracht achter het burgerinitiatief is longarts en voorzitter van Rookpreventie Jeugd, Wanda de Kanter, die eerder al samen met advocaat Bénédicte Ficq de tabaksindustrie aanklaagde wegens poging tot moord. ‘Nicotine is na heroïne en crack de meest verslavende stof die er bestaat’, zegt ze zonder enige vorm van overdrijving. ‘Maar omdat het gebruik niet gepaard gaat met een roes, denken we allemaal dat het wel meevalt.’
‘Er circuleert veel desinformatie over vapen’, zegt ook Rikkers. ‘Het heeft ten onrechte een onschuldig imago.’ Dat heeft volgens haar alles te maken met hoe de vape ooit is bedacht. Zo’n twintig jaar geleden werd die als e-sigaret in de markt gezet als een gezond alternatief voor de sigaret, als een hulpmiddel voor mensen die wilden stoppen met roken. ‘Nog steeds denken veel mensen dat het gezonder is, maar inmiddels weten we dat vapen zijn eigen schade heeft. Het is echt geen roken-light.’
Licht ongemakkelijk besef ik dat ook wij in die fuik zijn gelopen. Toen onze zoon ons in het begin toevertrouwde dat hij vapete, waren we aanvankelijk een soort van ‘blij’. Als dat alles was. Uit zijn verhalen wisten wij altijd vrij nauwkeurig wat er ook allemaal tijdens de vele logeerpartijen, feestjes en chillavondjes gebeurde, wie er wel en niet rookte, stiekem blowde, dronk of dronken was geworden. Dat onze zoon het, op een enkel experiment na, doorgaans hield bij vapen, vonden we dikke prima. Alles beter dan sigaretten!
Maar is dat eigenlijk wel zo? Het antwoord van zowel De Kanter als Rikkers luidt exact hetzelfde: ‘Dat kun je zo niet zeggen.’ Rikkers: ‘Als je alleen kijkt naar het nicotinegehalte, dan is een vape van 600 puffs met 20 mg/ml nicotine het equivalent van ongeveer twee pakjes sigaretten. Maar voor de rest zijn een vape en een sigaret niet te vergelijken en daardoor is niet te zeggen wanneer roken minder slecht is dan vapen en vice versa.’
Wel is inmiddels bekend dat vapen veel schadelijker is dan gedacht, zeggen de artsen. Rikkers legt uit: ‘Recent onderzoek met proefdieren en op menselijke cellen is erg zorgwekkend. Sigaretten werken op basis van verbranding en bevatten teer als schadelijke stof. Dat hebben vapes niet. Die werken op basis van verwarming van zogeheten e-liquids, een mengsel van onder andere dragerstoffen, smaakstoffen en nicotinezout, maar dat heeft zijn eigen schade. Uit de meeste vapes komt meer giftige en verslavende nicotine dan uit een heel pakje sigaretten. Bij de verhitting van smaakstoffen komen kankerverwekkende stoffen vrij. Ook zijn er bij kinderen in de urine zware metalen als lood en cadmium aangetroffen, afkomstig van onder andere de gloeidraad in de vape.’
Maar, benadrukken beide artsen, we weten ook nog heel veel dingen niet. De Kanter: ‘Van veel van de Chinese wegwerpvapes hebben we geen idee wat er allemaal in zit en hoe schadelijk dat is, laat staan op de lange termijn. We kunnen dat ook niet onderzoeken, omdat het ethisch nu eenmaal niet verantwoord is om een groep jongeren te laten vapen en de effecten daarvan te vergelijken met jongeren die niet vapen. Hoe schadelijk het echt is, weten we pas over tien jaar.’
Ik word er als ouder niet geruster op. Temeer omdat ik zie dat het vape-probleem thuis alleen maar groter wordt. In het pinksterweekend bereiken we de climax. Als mijn zoon na vier dagen bij vrienden op de camping thuiskomt, is hij helemaal niet blij. Waarom niet? Hij blijkt in die vier dagen zijn 12.000-trekjes-vape achter elkaar te hebben opgepuft. Na een beetje googelen komen we erachter dat als een vape van 600 puffs gelijkstaat aan ongeveer twee pakjes sigaretten, een vape van 12.000 puffs gelijkstaat aan de schrikbarende hoeveelheid van veertig pakjes sigaretten. In vier dagen! Het is het moment dat we gedrieën tot de onorthodoxe conclusie komen dat het roken van één pakje sigaretten per week nog niet eens zo’n gek idee is.
Nu, een paar maanden en vele ritjes naar de benzinepomp verder, beginnen we daar toch ernstig aan te twijfelen. Helpen we onze zoon hier nu wel mee? Is dit nog verantwoord? En is dit niet precies wat die ellendige tabaksindustrie wil: via de vape onze kinderen klaarstomen voor het echte werk? Van de andere kant: hoe meer ik over dat vapen lees en te weten kom, hoe meer ik overtuigd raak van het idee: alles beter dan vapen.
Wat namelijk wel onomstootbaar vaststaat, is dat vapen om meerdere redenen veel verslavender is dan roken, al was het maar om het praktische feit dat je het ononderbroken de godganse dag kunt doen. ‘Vapers krijgen relatief veel meer nicotine binnen dan rokers’, zegt ook Rikkers. Ga maar na. De vape is niet zoals een sigaret na vijf minuten op, waarna er hoe dan ook een kleine pauze volgt tot je de volgende aansteekt. Je hoeft er ook niet voor naar buiten en in de kou te staan, het kan gewoon binnen, welhaast ongemerkt dus, thuis op je kamer met vrienden, ’s nachts in bed, op school, ja zelfs in de klas – ook dat gebeurt. En er zijn technischer redenen die maken dat de vape extra verslavend is.
De naamloze deskundige van het Trimbos Instituut die ik sprak via de chat op hun website, wees me daar al even op. ‘Het nicotinezout dat in vapes wordt gebruikt, is vele malen verslavender dan nicotine uit tabak.’ Nicotinezout, zo lees ik na wat googelen, is heel zacht voor de keel, waardoor je er eindeloos veel van kunt hebben zonder dat je keelpijn krijgt of gaat hoesten. Ook wordt het veel makkelijker en sneller in het bloed opgenomen, waarna het vliegensvlug op het beloningssysteem van de hersenen werkt – binnen zeven seconden om precies te zijn.
In het Stoppen met vapen-boek staat een simpel tekeningetje van de vicieuze verslavingscirkel. Zodra je een puf van een vape neemt, geeft dat acuut een goed gevoel. Vape je even niet, dan daalt het nicotinegehalte in het bloed, waardoor er, even acuut, een gevoel van stress en onrust ontstaat, dat pas weer overgaat als je het volgende trekje neemt. Het verslavende effect is dat die dopaminereceptoren steeds meer nicotine nodig hebben om hetzelfde fijne gevoel te bereiken. Zie hier de emotionele achtbaan waarmee onze vapende puber dagelijks worstelt. De Kanter: ‘Veel jongeren denken: zie je, ik word rustig van vapen. En dat is natuurlijk precies wat de tabaksindustrie wil. Maar in feite zijn het de ontwenningsverschijnselen waarvan ze last hebben. Ze bepalen zelf niet meer of ze willen vapen, dat doen hun hersenen. Jongeren beginnen met vapen vaak vanwege hun vrienden en groepsdruk, maar uiteindelijk vapen ze alleen nog maar omdat ze verslaafd zijn.’
Ik kan wel huilen. Iedere ouder die weleens een boek over pubers heeft gelezen weet dat uitgerekend het puberbrein extra gevoelig is voor al dit soort beloningsmechanismen, kicks en verslavingen. Dat vapen juist onder jongeren zo populair is, komt vooral doordat de industrie daar grof misbruik van maakt. Het feit dat nicotineverslaving zoals elke vorm van verslaving vaak ook leidt tot mentale problemen zoals somberheid, stress, depressie – vooral bij het zich ontwikkelende brein – lijkt hen niks te kunnen schelen. Rikkers: ‘De aanleg van neurologische banen in het brein wordt erdoor verstoord, wat het brein verandert. Hierdoor kunnen kinderen impulsiever worden of zich minder goed concentreren, waardoor ze minder goed kunnen leren. En ze blijven hun hele leven gevoeliger voor verslaving.’ Het zijn precies de gebakken peren waar onze zoon nu al ruim een jaar mee zit.
Langzaam maar zeker daalde bij hem het ongemakkelijke gevoel in dat hij, de sportieve gast, verslaafd was aan iets zo ongezonds. En toen hij dat eenmaal besefte, wilde hij niets liever dan stoppen, maar hoe? Ouderlijke adviezen, of de verhalen over hoe wij zelf ooit waren gestopt met roken, waren aan dovemansoren gericht. De jongeren-app Quiddy, die Trimbos adviseerde, vond-ie kinderachtig en de tip om het beroemde Stoppen met roken van Allen Carr in luisterboekvariant te kopen, vond-ie ouderwets: ‘Mam, we leven in de 21ste eeuw. Alles staat op YouTube. Ik weet alles al.’
Hoe blij waren we dus toen het in het voorjaar – van de ene op de andere dag – wel lukte. Ja, met dank dus aan de sigaret. Het doel, een pakje sigaretten per week, haalde hij net niet helemaal. Het werden zo’n vijf à zeven sigaretten per dag. Maar het was een resultaat waar we ons tevreden mee stelden. En hij zette zelfs een trend: ook vrienden van hem stopten met vapen en gingen over op een gematigder sigarettendieet. Inmiddels is zijn grootste wens voor 2025: stoppen met roken.
En zo komt het dat we onlangs op een doordeweekse avond weer naast elkaar zitten, dit keer niet in de auto, maar thuis op de bank. Nu ben ik in mijn hum en is hij licht geïrriteerd. We zijn in afwachting van een gesprek met Sylvia Heddema, mede-auteur van Stoppen met vapen en zeer ervaren stoppen-met-roken-coach.
Als ze zijn verhaal inclusief mislukte stoppogingen hoort, reageert ze positief. ‘Je bent in ieder geval heel bewust en je bent gemotiveerd. Dat is mooi. Maar zo van het ene op het andere moment, zonder voorbereiding, puur op wilskracht stoppen, is erg zwaar. Er zijn wel manieren om het stoppen makkelijker te maken.’ Nu heeft ze de volle aandacht van mijn zoon.
Ze wijst op het groeiend aantal zorginitiatieven zoals WeQuit of Medipro, die professionele stoptrajecten aanbieden die speciaal gericht zijn op jongeren en die vergoed worden door zorgverzekeraars. Ze bestaan uit een serie video-consults, in combinatie met het gebruik van nicotinevervangers. ‘Zo’n coach gaat dan precies na hoeveel nicotine je per dag inhaleert en welke vorm het beste zou werken: pleisters, kauwgom of zuigtabletten. Die zorgen dat je tijdens het stoppen minder last krijgt van ontwenningsverschijnselen, en dat maakt het stoppen makkelijker.’
Terwijl Heddema verder praat, merk ik dat mijn zoon onrustig wordt. Zijn vrienden wachten buiten op hem en van al dat praten over sigaretten heeft hij zin gekregen om te roken. Nadat hij het gesprek heeft verlaten, geeft Heddema mij nog een laatste advies. Niet: koop een pakje sigaretten voor je zoon. Maar wel: ‘Ouders denken dat ze niet veel invloed hebben, dat pubers hen niet horen, maar het tegendeel is waar. Blijf tegen ze zeggen: ik wil niet dat je vapet of rookt. En kijk of je hem zo snel mogelijk kunt aanmelden bij WeQuit.’
Daags na het gesprek tref ik mijn zoon en een vriend tevreden buiten op een bankje, rokend in de zon. Ja sorry, ze roken weer, maar hé, ze zijn nog jong. Stoppen met vapen, dat is ze al gelukt. Wie maakt ze wat? Nu alleen nog even stoppen met roken. Dat gaan ze binnenkort doen, samen. Maar nu nog even genieten. Aldus de Rookvrije Generatie van de toekomst.
Geselecteerd door de redactie
Source: Volkskrant