Op Oudejaarsdag 1999 nam de jonge, relatief onbekende Vladimir Poetin de macht over van president Boris Jeltsin. Poetin onderhield warme banden met het Westen en beloofde democratische grondrechten te beschermen. We bellen erover met Rusland-correspondent Geert Groot Koerkamp.
is nieuwsverslaggever van de Volkskrant.
Dag Geert, jij woont sinds 1992 in Moskou, en hebt de machtswisseling van Jeltsin en Poetin meegemaakt. Kun je ons terugbrengen naar dat moment?
‘Ik zat zelf voor de buis in Moskou toen Jeltsin onverwachts bekendmaakte vervroegd af te treden als president. Rusland kampte met de gevolgen van een economische crisis en er was net een nieuwe oorlog uitgebroken in Tsjetsjenië. Net als het land verkeerde Jeltsin in slechte staat: hij had meerdere hartoperaties ondergaan, worstelde met een drankprobleem en kwam vaak moeilijk uit zijn woorden. Geëmotioneerd vroeg hij de Russen om vergiffenis voor de fouten die hij had gemaakt.
‘Ik zag die avond dat Poetin naar voren werd geschoven. Hij was 47 jaar, meer dan twintig jaar jonger dan Jeltsin, gezond, en oogde resoluut. Rusland had behoefte aan zo’n figuur, maar Poetin was tegelijkertijd verre van bekend: zijn carrière had zich grotendeels buiten het publieke oog afgespeeld. Hij had een achtergrond bij de inlichtingen- en veiligheidsdiensten KGB en FSB en was locoburgemeester van Sint-Petersburg geweest, maar de meeste Russen kenden hem niet.’
Hoe leerden jij en de rest van Rusland Poetin daarna kennen?
‘In eerste instantie beloofde Poetin de liberale koers van Jeltsin over te nemen. Hij sprak over economische hervormingen en beloofde democratische grondrechten te waarborgen, zoals de vrije pers en de vrijheid van meningsuiting.
‘Bovendien zou Poetin de goede banden die Rusland toen met het Westen onderhield, voortzetten: hij dronk een biertje met de Britse premier Tony Blair en bood Amerika na de aanslagen op het World Trade Center op 11 september 2001 direct militaire steun aan om bijvoorbeeld militaire operaties te kunnen uitvoeren in Afghanistan. In die beginjaren zei Poetin zelfs dat de uitbreiding van de Navo geen bedreiging vormde voor de Russische veiligheid. Die bedreiging is precies waarmee hij nu de inval in Oekraïne verantwoordt.’
Wat is er dan veranderd aan hem?
‘We kunnen niet in zijn hoofd kijken, natuurlijk, maar Poetin vertelde zijn gesprekspartners tijdens de eerste jaren van zijn presidentschap nog vaak wat zij wilden horen. Voor elk publiek had hij een eigen verhaal. Tegelijkertijd begon hij al in 2001 zijn aanval op de vrije media, door kritische tv-zenders en dagbladen onder controle te plaatsen of op te heffen.
‘Ook de Russische politiek zette hij in een vroeg stadium al naar zijn hand. Poetin liet de oligarch Michail Chodorkovski, die verschillende oppositiepartijen steunde, in 2003 na twee bizarre showprocessen voor tien jaar opsluiten. Sinds 2004 werd op grote schaal aantoonbaar gefraudeerd bij zowel parlements- als presidentsverkiezingen.’
‘De open houding richting het Westen is geleidelijk afgebrokkeld. Hierin speelden de zogeheten kleurenrevoluties van 2003 tot 2005 een belangrijke rol. Dit waren protestbewegingen tegen de zittende macht en tegen verkiezingsfraude in voormalige Sovjetstaten als Georgië en Oekraïne. Het Kremlin zag in deze bewegingen de hand van het Westen, waarna Poetin zich meer tegen de VS en Europa begon te keren.
‘De teloorgang van het contact met het Westen kwam na 2014 in een stroomversnelling, toen Rusland de Krim annexeerde en de oorlog in Oost-Oekraïne begon. Net daarvoor dronk het koningspaar nog een biertje met Poetin, bij de Winterspelen in Sotsji. Rusland raakte door Westerse sancties steeds meer geïsoleerd, en na de inval in Oekraïne zijn de contacten vrijwel geheel verbroken.’
Hoe heb jij Rusland onder Poetin zien veranderen?
‘Veel Russen hebben geprofiteerd van een groeiende economie in de eerste jaren van Poetins bewind. Dat economisch herstel was niet volledig Poetins verdienste: in de jaren negentig zaten de olieprijzen op een historisch minimum, en de opbrengst van de olie-export is een primaire inkomstenbron voor Rusland. Poetin had het geluk dat zijn aantreden samenviel met snel stijgende prijzen.
‘Maar terwijl Russen de binnensteden hebben zien veranderen, met bijvoorbeeld de komst van grote shopping malls in de Amerikaanse stijl, zijn de burgers hun invloed op de politiek verloren. Er bestaat eigenlijk geen normaal functionerend politiek systeem meer: het parlement heeft geen invloed op het landsbestuur en de mogelijkheid voor politieke oppositie is nihil.
‘Het effect hiervan merk ik ook in mijn werk: het wordt steeds lastiger om met mensen op straat te praten. Veel Russen gaan dat liever uit de weg, omdat ze niet weten wat dat voor gevolgen kan hebben. Het is voor een journalist van cruciaal belang om mensen ter plaatse te kunnen spreken, maar de afgelopen drie jaar zie ik dat mensen wel steeds huiveriger worden om met westerse correspondenten te praten.’
Heb je Poetin zelf weleens een vraag kunnen stellen?
‘Nee. Hij geeft wel persconferenties, maar die zijn strak georganiseerd en de kans om daar een vraag te kunnen stellen is minimaal. Kenmerkend voor zijn bewind is dat hij zelf nooit campagne heeft gevoerd of zelfs maar deelgenomen aan debatten. We hebben hem nooit gezien in een situatie waarin hij zich moet verweren tegen iemand die hem met vervolgvragen het vuur aan de schenen kan leggen.’
Geselecteerd door de redactie
Source: Volkskrant