De oudejaarsconference is een typisch Nederlandse traditie met een rijke historie. Met de eerste editie, zeventig jaar geleden, brak cabaretier Wim Kan met de politieke volgzaamheid bij de Vara.
is verslaggever van de Volkskrant. Hij schrijft over media en muziek.
In de zomer van 1954 meldt Wim Ibo zich namens de beroemde cabaretier Wim Kan ten burele van de Vereniging van Arbeiders Radio Amateurs, de Vara. De regisseur en radioproducent heeft op de Heuvellaan 33 in Hilversum een afspraak met Jan Broeksz. Hij is de ruimdenkende topman van de socialistische omroep, een PvdA-politicus en een pionier met durf.
Kan, de grote man van het theatergezelschap ABC-cabaret, is zijn angst voor de radio kwijtgeraakt. ‘Ik heb een verrassing voor u’, zegt Ibo tegen Broeksz. ‘Wim Kan wil op oudejaarsavond helemaal alleen een uur vullen voor de radio en daar wil hij duizend gulden voor hebben.’ Broeksz reageert laconiek: ‘Wat is nu de verrassing: dat uur of die duizend gulden?’ Hij gaat akkoord. Kan mag terugblikken op 1954 en krijgt op vrijdag 31 december ’s avonds een uur zendtijd op Hilversum 2.
Een inmiddels zeventig jaar oude, rijke en typisch Nederlandse traditie is geboren. Dinsdag treedt Pieter Derks in de voetsporen van Wim Kan (1911-1983). Twee dozijn cabaretiers hebben zich sinds 1954 aan een terugblik op het oude jaar gewaagd, allemaal zijn ze schatplichtig aan de ministerszoon uit Scheveningen.
Seth Gaaikema beet in 1969 het spits af op televisie, na zes radioconferences van Kan, die zelf pas in 1973 de overstap maakte. De koploper is Dolf Jansen (34 shows), maar in het collectieve geheugen hebben zich vooral de optredens van Freek de Jonge (vijftien) en Youp van ’t Hek (tien) vastgezet. Claudia de Breij (drie) is de eerste en enige vrouw in de reeks.
In 2006 kreeg de publieke omroep voor het eerst concurrentie, met een oudejaarsconference van Guido Weijers bij SBS 6. Mede door die versnippering tonen de kijkcijfers deze eeuw een gestage neergang, met de voorstelling van Micha Wertheim vorig jaar als dieptepunt (876 duizend). Kan trok in 1976 7,4 miljoen kijkers.
Op YouTube is Kans eersteling Nou je weet wa’k zeggen wil in zijn geheel te beluisteren. In de kleine zaal van het Amsterdamse Concertgebouw zijn al op 25 en 26 december opnamen gemaakt, met zijn vrouw Corry Vonk in de coulissen, vaste kracht Ru van Veen achter de piano en Wim Ibo als producent en regisseur. Kan kiest de eerste voorstelling om te worden uitgezonden.
Lachsalvo volgt op lachsalvo. Schijnbaar terloops neemt Kan het jaar door (de opmars van China in Azië, het liftverbod voor militairen, de nieuwslezer die op de radio een krachtterm gebruikte), en als een jongleur bespeelt hij zijn publiek. Eén thema keert een paar keer terug: de herbewapening van Duitsland. Kan, de pacifist, is fel tegen. Zingend: ‘Dat moet de veiligheid van het Westen dan vergroten / een Germaanse vredesduif met laarzen aan z’n poten!’
Ook opzienbarend is dat Kan het rooms-rode kabinet van Willem Drees (PvdA) bekritiseert en de draak steekt met een paar coryfeeën van de Vara, onder meer Ary van Nierop van het succesprogramma ’t Hangt aan de muur en het tikt. Vooraf had hij volledige artistieke vrijheid bedongen – en gekregen. In 10 over rood 50 jaar later (2016) schrijft mediahistoricus Huub Wijfjes dat de drang om de PvdA te behagen bij de Vara zo groot was dat de partij mocht meepraten in de commissie die de inhoud van het politiek cabaret bewaakte.
In zijn conference ging Kan dwars tegen de partijlijn in. Tevergeefs tekende PvdA-voorzitter Evert Vermeer protest aan. De Vara, Jan Broeksz voorop, hield voet bij stuk. Om de populairste cabaretier van het land te vriend te houden, werd diens antimilitarisme op de koop toegenomen.
Publiek en enkele dag- en weekbladen reageren enthousiast op de eerste oudejaarsconference. ‘Kilo’s vals pathos en bombast werden hier met vlijmscherpe ironie onschadelijk gemaakt’, concludeerde Elsevier. Ook volgens Wim Ibo was het een ‘virtuoze monoloog’.
Steunend op zijn ‘allesomvattende gevoel voor individuele vrijheid’ had Kan ‘de Nederlandse radiowereld verlost uit de enge cel van angst, bekrompenheid en hypocrisie’, schrijft Ibo in zijn klassieker over de cabaretgeschiedenis En nu de moraal. Zo beschouwd was de eerste oudejaarsconference behalve een omslag een historische mijlpaal – en Wim Kan een bevrijder.
Geselecteerd door de redactie
Source: Volkskrant