Al weken protesteren Serviërs tegen de wijdverbreide corruptie in het land. Vanuit alle lagen van de bevolking klinkt de roep om het aftreden van president Aleksandar Vucic. Moet hij vrezen voor zijn positie?
is correspondent Italië, Griekenland en de Balkan van de Volkskrant. Ze woont in Rome.
Op 1 november om acht minuten voor twaalf stierven in de Servische stad Novi Sad veertien mensen, terwijl ze op weg waren naar hun trein. Een betonnen afdak stortte in, op het belangrijkste station van de tweede stad van Servië. Een vijftiende persoon overleed later in het ziekenhuis. Het jongste slachtoffer was 6 jaar oud.
De tragedie is een schoolvoorbeeld van hoe corruptie als sluipmoordenaar kan toeslaan, en de aanleiding voor grote protesten die sindsdien in heel Servië op gang kwamen. Volgens de demonstranten is het duidelijk: de constructie van het station deugde niet, en dat heeft alles te maken met de wijdverbreide corruptie in het land.
De protesten begonnen op de universiteit, maar bereikten de zondag voor kerst een voorlopig hoogtepunt, toen tienduizenden demonstranten in vier grote steden de straat op gingen, van studenten en scholieren tot boeren, verpleegkundigen en dansers.
Corruptie is in Servië bepaald geen onbekend probleem, maar de stationsramp in Novi Sad lijkt een vonk te zijn geweest in een toch al licht ontvlambaar kruitvat van onvrede. ‘In deze regering is corruptie wijdverbreid’, legt Adrian Kraljević, student politicologie en demonstrant, over de telefoon uit vanuit Belgrado. ‘Dat zorgt voor verwaarlozing. Er vindt geen onderhoud plaats, winst krijgt altijd prioriteit boven veiligheid en welzijn.’
De studenten zijn het zat. Daarom bezetten ze nu al bijna twee maanden lang de universiteiten. Zestig van de tachtig faculteiten in Servië zijn geblokkeerd, zegt politiek consultant Dušan Milenkovic, eveneens vanuit Belgrado. Daarnaast vinden er elke vrijdag om acht voor twaalf wegblokkades plaats, vijftien minuten lang: één minuut voor elk slachtoffer in Novi Sad.
De eisen van de studenten en hun medestanders zijn helder. Ze willen een onafhankelijk onderzoek naar de instorting van het dak van het treinstation, waar juist renovatiewerkzaamheden aan de gang waren. Maar hun blik reikt verder dan de ramp in Novi Sad, zegt student Kraljević. ‘We willen meer transparantie in de overheid en sterkere onafhankelijke waakhonden, die de veiligheid van burgers waarborgen.’
De nationalistische president Aleksandar Vucic heeft aan die eisen weinig boodschap. Hij deed de protesten lang af als opgestookt van buitenaf, door inmenging van westerse landen. Toch is Vucic, die de Servische politiek al een decennium lang domineert, nu wel degelijk zenuwachtig aan het worden, meent Milenkovic. ‘Dit is de eerste keer in tien jaar dat hij een serieus risico loopt om de macht te verliezen’, stelt de politiek analist.
Protesten zijn in Servië, net als corruptie, niets nieuws. In 2023 gingen Serviërs massaal de straat op tegen wapengeweld, na twee schietincidenten waarvan één op een basisschool. In 2022 dwong een massale volksopstand president Vucic ertoe om de opening van een lithiummijn door multinational Rio Tinto op het laatste moment af te blazen.
Afgelopen juni werd bekend dat de omstreden lithiumdeal alsnog doorgang zal vinden. Vucic waande zich na verkiezingswinst bij lokale verkiezingen machtig genoeg om het akkoord door te drukken, zegt Milenkovic. Maar nu blijkt zijn draagvlak toch fragieler dan hij gehoopt had, en is de lithiumdeal een extra reden tot woede onder de Servische bevolking.
Ook over de economie heerst onvrede. Vucic wijst er graag op dat het gemiddelde salaris de afgelopen tien jaar bijna verdriedubbeld is – van 330 naar 856 euro per maand – maar vanwege de hoge inflatie ligt de reële groei veel lager, becijferde de Servische Kamer van Koophandel eerder dit jaar. Serviërs hebben ongeveer een derde meer te besteden dan tien jaar geleden, en de vooruitgang is erg ongelijk verdeeld. De inflatie lag er begin dit jaar ruim tweemaal hoger dan het EU-gemiddelde van 3,1 procent.
De overheidsfinanciën beginnen nu ook wat te wankelen, zegt Milenkovic. Het is geen toeval dat juist boeren en verpleegkundigen goed vertegenwoordigd zijn bij de protesten, legt hij uit. ‘De betalingen van salarissen in de zorg en boerensubsidies zijn traag en de bedragen verlaagd. De regering lijkt krap te zitten.’
In een wanhoopspoging om de protestbeweging de kiem in te smoren, vervroegde de regering de kerstvakantie met een week, terwijl die in het orthodoxe Servië normaal gesproken pas op oudjaar begint.
Paniekvoetbal, oordeelt Milenkovic, die niet verwacht dat Vucic de publieke woede hiermee gekalmeerd heeft. Ook onder de Servische culturele elite blijft de steun voor de protesten juist groeien. Zo toonde het nationaal ballet in Belgrado op Eerste Kerstdag een symbool van de demonstrerende studenten tijdens het applaus na een voorstelling.
De studenten voelen de wind in de rug en denken voorlopig niet aan stoppen. ‘We hebben de morele plicht om te strijden voor gerechtigheid’, vindt Adrian Kraljević. ‘Voor de slachtoffers in Novi Sad en voor een betere toekomst, voor onszelf en toekomstige studenten.’
Geselecteerd door de redactie
Source: Volkskrant