Elon Musk, de rijkste man ter wereld, steunt nu ook radicaal-rechts in Europa. Helpt hij extremisten in het zadel of strooit hij vooral zand in de machine? Hoe dan ook probeert hij de gevestigde orde in Europa te verzwakken, als verbale scherpschutter voor Donald Trump.
is buitenlandredacteur van de Volkskrant en schrijft over de EU en internationale samenwerking.
‘Alleen de AfD kan Duitsland redden’, schreef Elon Musk op X, na de aanslag op de kerstmarkt in Maagdenburg. In het Verenigd Koninkrijk flirt hij met het radicaal-rechtse Reform UK van Nigel Farage. Berichten dat hij 100 miljoen dollar aan de partij zou willen doneren, zijn overigens nooit bevestigd. Eerder noemde hij de Italiaanse premier Giorgia Meloni ‘van binnen nog mooier dan van buiten’.
Tech-ondernemer Musk hielp Donald Trump bij zijn terugkeer in het Witte Huis. De rijkste man ter wereld doneerde meer dan 250 miljoen dollar aan Trump en stelde zijn socialemediaplatform X open voor radicaal-rechtse samenzweringstheorieën. Kan hij deze truc ook in Europa uithalen? Zal Elon Musk, met al zijn geld en mediamacht, bijdragen aan een machtsovername van radicaal-rechts in Europa?
In sommige opzichten is de politiek in Europa moeilijker te beïnvloeden dan in de Verenigde Staten, omdat de regels voor de financiering van verkiezingscampagnes veel strenger zijn. Bovendien zegt geld niet alles: voor de Amerikaanse campagne van 2024 haalde Kamala Harris aanzienlijk meer geld op dan Donald Trump: 2,9 miljard tegenover 1,8 miljard dollar.
Musk kan ook beschikken over X, dat onder zijn leiding meer dan ooit een platform voor desinformatie is geworden. Tijdens de Amerikaanse verkiezingscampagne bleef Musk zelf het verhaal herhalen dat de Democraten massaal immigranten binnenhaalden om als stemvee te dienen. Dat ongedocumenteerde migranten helemaal niet mogen stemmen, deed niet ter zake. Het ging om de boodschap: op alle mogelijke manieren probeerden de Democraten wederom de verkiezingen te ‘stelen’ van eerlijke, hardwerkende Amerikanen.
Musk zal niet aarzelen om X in te zetten als wapen in Europese verkiezingen. Zo worden de Europese democratieën van twee kanten belaagd, door Russische trollenfabrieken én door desinformatie via het Amerikaanse platform van de rijkste man ter wereld. Maar X is in Europa minder belangrijk dan in de VS. In Amerika gebruikt 15 procent van de bevolking X als belangrijkste nieuwsbron. In de meeste Europese landen liggen de cijfers veel lager: 14 procent voor het VK, 9 procent in Frankrijk, 7 procent in Nederland en 5 procent in Duitsland, volgens een recent rapport van Reuters.
Trump en Musk zijn exponenten van het ‘pluto-populisme’. Schatrijke plutocraten willen hun agenda van belastingverlaging en deregulering doordrukken, schreef economiecolumnist Martin Wolf in de Financial Times. Om aan de macht te komen moeten de pluto-populisten een groot deel van de bevolking ervan overtuigen tegen hun economische belangen in te stemmen. Daartoe trekken ze kiezers een cultuurstrijd in die rond migratie en identiteit draait.
Het pluto-populisme ziet Europa en de EU als tegenstanders. De EU wil de samenleving reguleren, van de Europese Green Deal tot een grotere controle over big tech en sociale media. Zo streeft de EU naar een scherper toezicht op X. De VS dreigen hun macht te gebruiken om dit te verhinderen. Aankomend vicepresident JD Vance heeft zelfs gesuggereerd dat de VS uit de Navo kunnen stappen als de EU probeert om X te reguleren.
Het is de vraag hoe groot de invloed van Elon Musk zal zijn. Radicaal-rechts is sowieso in opmars in Europa, met of zonder Musk. Bovendien is het trumpisme niet populair in de oude wereld. Zelfs PVV-stemmers zouden vaker op Kamala Harris dan op Donald Trump hebben gestemd als ze hadden mogen meedoen aan de Amerikaanse verkiezingen, volgens een enquête van Ipsos I&O. Zeker in Frankrijk stuit het pluto-populisme van Musk op groot wantrouwen. Veel aanhangers van Marine Le Pen geloven dat de Franse joie de vivre – een kalm bestaan in de plaatselijke gemeenschap, tijd voor ontspanning en goed eten, veel vakantie en vroeg met pensioen – wordt bedreigd door het vraatzuchtige Angelsaksische kapitalisme, met zijn sterke nadruk op concurrentie, winstbejag en individualisme. ‘Nationalistische partijen als het Rassemblement National hebben een sterke anti-Amerikaanse traditie en zullen niet graag gezien worden als het instrument van rijke buitenlanders’, schreef buitenlandcolumnist Gideon Rachman onlangs in de Financial Times.
Niettemin: The New York Times beschreef Elon Musk in 2022 als ‘een schepper van geopolitieke chaos’. Die rol kan hij in Europa met verve spelen. Mede door de opmars van radicaal-rechts zijn veel Europese landen moeilijk regeerbaar – Frankrijk is het treffendste voorbeeld. Met alle liefde zal Elon Musk het vuurtje verder opstoken, door gevestigde partijen verdacht te maken, extremen te prijzen en een platform te bieden aan nepnieuws en samenzweringstheorieën.
Met het oog op de landelijke verkiezingen van februari baart dat Duitse politici van links tot rechts grote zorgen. ‘Elon Musk is de rijkste man ter wereld, die een massamedium koopt om ongefilterd miljoenen mensen te bereiken en zo invloed op de politiek in verschillende staten uit te oefenen’, zei Heidi Reichinnek, lijsttrekker van de Duitse partij Die Linke, tegen persbureau DPA. ‘Zo’n concentratie van macht en reikwijdte is een ernstig gevaar voor de democratie’, stelde de Beierse christendemocraat Reinhard Brandl.
Het is het de vraag wat Musk voor elkaar kan krijgen. De Europese wetten voor de financiering van verkiezingen zijn strenger dan de Amerikaanse, X is in Europa minder belangrijk dan in de VS en het Europese nationalisme heeft sterke anti-Amerikaanse trekjes. Niettemin is zijn steun voor radicaal-rechts onderdeel van de strijd van een Amerikaans pluto-populisme dat het Europese streven naar regulering wil dwarsbomen. In deze strijd zal Elon Musk proberen zoveel mogelijk zand in de Europese machine te strooien, als verbale scherpschutter voor een Witte Huis dat Europa graag zwak en verdeeld ziet.
Geselecteerd door de redactie
Source: Volkskrant