Je kunt in de tegenwoordige journalistiek onthullen wat je wilt, maar daar worden nog maar weinig politieke consequenties aan verbonden. Het opschrijven van de waarheid is dan je enige houvast, zegt Bob Woodward, ‘misschien wel de beste verslaggever aller tijden’, terugkijkend op een lange carrière.
is mediaverslaggever van de Volkskrant. Hij schrijft vooral over televisie, podcasts en boeken.
‘Hier moet ergens nog een bandrecorder liggen’, zegt de Amerikaanse journalist Bob Woodward (81) terwijl hij even achterom kijkt naar de rommel – er liggen snoeren, boeken en apparaten – in zijn werkkamer. ‘Ik had er ook eentje neergelegd bij de voordeur, in de keuken, slaapkamer, zitkamer. Overal eigenlijk, behalve in de badkamer.’
Woodward had de bandrecorders neergelegd in januari 2020, na het zoveelste onverwachte telefoontje van de toenmalige – en toekomstige – president, Donald Trump. ‘Op ieder moment van de dag kon hij me in die periode bellen’, zegt Woodward via een videoverbinding vanuit zijn huis in Georgetown, de wijk in Washington D.C. waar de politieke elite woont. Claire McMullen, zijn Australische onderzoeksassistent van begin 30, zit naast hem.
‘Ik kon Trump ook gewoon altijd bereiken als ik dat wilde’, zegt Woodward. ‘Het was alsof ik een slaapkamer had in het Witte Huis.’
Trump belde altijd naar de huistelefoon, die soms werd opgenomen door Woodwards nietsvermoedende echtgenoot. Zij verslikte zich niet in haar koffie als Trump zich aan haar bekendmaakte. ‘Elsa (Walsh, red.) heeft gewerkt voor The Washington Post en The New Yorker, ze heeft eerder met presidenten gesproken.’ Tegen haar zei Trump dat hij ‘groot fan’ was van Woodward.
Het is al vaak geconstateerd dat hoewel Trump onvermoeibaar tekeergaat tegen het establishment, hij naar goedkeuring smacht van datzelfde establishment. En Bob Woodward is daarvan de belichaming.
Sinds hij begin jaren zeventig samen met Carl Bernstein in The Washington Post de onthullingen deed die de aanzet vormden tot wat de Watergate-affaire is gaan heten en die leidden tot het aftreden van president Richard Nixon – en sinds Robert Redford hem speelde in de verfilming van hun boek daarover, All the President’s Men – is Woodward ’s werelds beroemdste en meest geprezen onderzoeksjournalist. ‘Woodward heeft zichzelf gevestigd als de beste verslaggever van onze tijd’, zei CBS-journalist Bob Schiefer in 2004. ‘Hij is misschien wel de beste verslaggever aller tijden.’
Na Watergate is Woodward niet op zijn lauweren gaan rusten. Hij deed spectaculaire onthullingen over de daders van de aanslagen van 11 september 2001 en geldt als chroniqueur van de presidentschappen van Bill Clinton, George W. Bush, Barack Obama, Donald Trump en Joe Biden. Hij is (co)auteur van 23 boeken, waarvan er 16 bovenaan de bestsellerlijst van The New York Times terecht zijn gekomen.
Woodward spreekt met de Volkskrant naar aanleiding van zijn nieuwste, dat kortweg War heet. Centraal staan daarin de oorlogen die aftredend president Joe Biden de meeste hoofdbrekens hebben bezorgd: die in Oekraïne en in Gaza.
Maar hoewel het boek vlak voor de Amerikaanse presidentsverkiezingen van november is gepubliceerd, besefte Woodward tijdens het schrijven ervan al dat de toekomst van de Verenigde Staten tijdens het presidentschap van Biden niet alleen werd vormgegeven in de Oval Office of aan boord van Air Force One, maar ook in Mar-a-Lago, de exclusieve club in Florida van Donald Trump.
En dus is War een ongebruikelijk boek in het oeuvre van Woodward. Want waar hij normaal gesproken één persoon, de president, in de spotlights zet, wordt Biden, naarmate het boek vordert, steeds vaker overschaduwd door Trump.
Dankzij Woodwards anonieme bronnen – tijdens cocktailfeestjes in Georgetown is het gissen naar hun identiteit een populair tijdverdrijf – krijgt de lezer voortdurend het idee een vlieg op de muur te zijn in the room where it happens. Als Biden in een 18de-eeuwse villa aan het Meer van Genève een vruchteloze discussie voert met Vladimir Poetin, citeert Woodward daaruit woordelijk. Ook telefoongesprekken tussen de Russische president en Trump belanden verbatim op de pagina’s.
We weten niet hoe u aan die informatie komt: al uw bronnen zijn deep background. Waarom?
‘Om consequent te zijn en om omstandigheden te creëren waarin mensen zich op hun gemak voelen om met me te praten.
‘Ik heb hierdoor informatie kunnen brengen die ik anders nooit had kunnen brengen. Bijvoorbeeld over een telefoongesprek van Trump en Poetin dat nog plaatsvond tijdens Trumps presidentschap. Daarin praten ze over coronatestmachines die Trump in het geheim naar Poetin heeft gestuurd voor privégebruik. Poetin was doodsbang voor corona.
‘Een ooggetuige van dat gesprek heeft me verteld dat Poetin toen heeft benadrukt dat Trump er niemand over moest vertellen. Niet omdat Poetin zich zorgen maakte dat kiezers boos op hém zouden worden, maar op Trump. Dat toont aan wat voor geheime alliantie die twee met elkaar vormen.’
Een van de grote onthullingen in War is dat Trump ook na zijn presidentschap, dat eindigde in 2021, nog zeven keer heeft gebeld met Poetin. Maar Trump heeft dat stellig ontkend en andere media slaagden er niet in dat nieuws bij hun bronnen te verifiëren.
‘Maar toen Trump er een paar weken geleden weer naar werd gevraagd, zei hij dat hij daar niet op inging. Daarna stapte hij over op een ander onderwerp. Waarom zou hij dat doen?’
Zijn onderzoeksassistent Claire McMullen voegt hieraan toe: ‘Hij zei ook dat áls hij het gedaan zou hebben, het slim van hem was geweest. Hij ontkende het niet, maar ontweek de vraag – Bob noemt zoiets een denial non-denial.’
Woodward: ‘Precies. Trump, die over een paar maanden weer president is, heeft een persoonlijke relatie met Poetin. En wie is Poetin? De Adolf Hitler van onze eeuw, wiens brute aanval op Oekraïne honderdduizenden mensen het leven heeft gekost.’
Een van de verklaringen voor de overwinning van Trump in november is dat Kamala Harris maar vier maanden had om haar campagne op te bouwen – ze werd pas presidentskandidaat in juli, na een debat waarin Biden een verwarde indruk maakte. Maar in juni 2023, schrijft u in War, omschreven gasten van een fundraiser hem al als een ‘seniele opa’. En een vriend van Biden vertelde u in december 2023 al dat de president de helft van de tijd uitgeput is. Was het niet in het publiek belang om die informatie al te delen voordat uw boek uitkwam?
‘Als ik me er op dat moment bewust van was geweest hoe snel Biden achteruitging, was ik naar The Washington Post gestapt. Maar in 2023 leek het er nog op dat Biden af en toe een slecht avondje had.
‘Veel bronnen die zich zorgen maakten over zijn leeftijd, kwam ik pas later op het spoor. Dat hij in juni 2023 werd omschreven als een seniele opa, hoorde ik pas in 2024.’
‘Bewaar opinie voor de opiniepagina’, zei u tijdens een cursus onderzoeksjournalistiek die u in 2017 gaf op het onderwijsplatform MasterClass. Maar in 2020 schreef u in Rage dat Trump ‘de verkeerde man voor de baan’ is en in The Trump Tapes noemde u hem in 2022 ‘een ongeëvenaard gevaar’. Zijn dat niet ook meningen?
‘Het is een oordeel dat gestoeld is op feiten. In dit geval is het bewijs zo overweldigend dat het niet alleen eerlijk, maar ook essentieel is om die conclusie te trekken.’
Niet iedereen vond het een slimme zet van Trump om in 2019 en 2020 in totaal achttien keer met u te bellen. ‘Een verslaggever die erom bekendstaat een president ten val te hebben gebracht, werd door Trump behandeld als een persoonlijk klankbord’, zei Dan Pfeiffer, een adviseur van voormalig president Obama. ‘Het is werkelijk een van de stomste, meest zelfdestructieve communicatiebeslissingen van een politicus in mensenheugenis.’ Waarom denkt u dat Trump zo vaak contact met u zocht?
McMullen vermoedt dat het deels een kwestie van ego is, maar Woodward denkt er anders over. ‘Ik denk dat hij gewoon had besloten dat ik een van zijn communicatiekanalen zou zijn. Als we iets weten over Trump, is het dat hij alles persoonlijk maakt.
‘Tijdens die gesprekken vertelde Trump me dat hij was gewaarschuwd over de dodelijke aard van het coronavirus. Maar concrete maatregelen ertegen bleef hij maar uitstellen en in het openbaar bleef hij het gevaar ervan maar bagatelliseren. ‘Het virus gaat vanzelf weg’, zei hij.’ Woodward steekt zijn handen in de lucht. ‘Het virus heeft in de Verenigde Staten uiteindelijk meer dan een miljoen levens gekost!’
‘Ik heb het allemaal beschreven in mijn boek Rage. Volgens analisten en opiniepeilers heeft hij onder meer daardoor in 2020 de verkiezingen van Biden verloren.’
Na de publicatie van Rage, in september 2020, heeft Trump u niet meer gebeld?
‘Dat klopt.’
In War schrijft u dat Mark Milley, een oud-generaal van Trump, in 2023 tegen u zegt dat ‘jullie’, waarmee hij de pers bedoelt, Trump moeten stoppen. Dat is, ondanks talloze onthullingen die voor elke andere politicus desastreus waren geweest, niet gelukt. Denkt u dat het in deze gepolariseerde tijd, waarin het vertrouwen in de pers lager is dan ooit, nog mogelijk is om met een journalistieke onthulling Trump-aanhangers op andere gedachten te brengen?
‘Dat is ingewikkeld, dat is alsof je me vraagt het universum te omschrijven. Wij journalisten doen ons werk, en dat werk is niet het op andere gedachten brengen van kiezers, maar het zo dicht mogelijk benaderen van de waarheid.’
Maar voor iemand die zijn leven in het teken heeft gesteld van het najagen van de waarheid, moet het pijnlijk zijn dat die er niet meer toe lijkt te doen.
‘Ik denk dat de waarheid er nog steeds toe doet, alleen willen sommige mensen daar geen consequenties aan verbinden. Je kunt deze baan niet ruim vijftig jaar hebben zonder daar een bepaalde vorm van bescheidenheid aan over te houden. De invloed van mijn werk wordt nu eenmaal bepaald door anderen.’
Had de Watergate-affaire Richard Nixon nu nog steeds ten val gebracht?
‘Ten eerste hebben Carl Bernstein en ik niet verslag gedaan van Watergate om een president ten val te brengen. Ook toen probeerden we de waarheid zo dicht mogelijk te benaderen.
‘Maar Watergate was ruim vijftig jaar geleden, het was een heel andere tijd met een heel andere Republikeinse Partij. Toen duidelijk was dat Nixon in de Senaat zou worden aangeklaagd, had hij, om aan de macht te blijven, 34 senatoren nodig die tegen impeachment zouden stemmen. Hij riep de Republikeinse leiders naar de Oval Office en vroeg ze of hij in de problemen zat. De senator Barry Goldwater vertelde hem toen dat slechts vijftien Republikeinse senatoren tegen impeachment zouden stemmen. Meer dan de helft was vóór. De volgende dag kondigde Nixon zijn aftreden aan.’
Destijds riep de Republikeinse Partij een corrupte president nog ter verantwoording, ook als die tot de eigen kleur behoorde. Het is niet de vraag óf de huidige Republikeinse Partij dezelfde ruggengraat zou tonen, zegt Woodward, we wéten dat dat niet zo is. Nadat Donald Trump op 6 januari 2021 zijn aanhangers had opgeroepen om het Capitool te bestormen, stemden slechts twee – van de ruim tweehonderd – Republikeinse congresleden voor de oprichting van een onderzoekscomité daarover.
Nixon trad af op 9 augustus 1974, maar zijn einde was ruim twee jaar eerder begonnen, met de arrestatie van vijf inbrekers in het hoofdkantoor van de Democratische Partij, in het Watergate-complex in Washington. Nixon besefte dat zijn positie niet langer houdbaar was nadat het Hooggerechtshof had geoordeeld dat bepaalde bandopnamen moesten worden vrijgegeven. Daarop was duidelijk te horen dat Nixon de toedracht van die inbraak – waarbij naaste medewerkers van hem waren betrokken – had proberen te verdoezelen.
Woodward was nog geen 30 toen hij zich samen met Bernstein monomaan op de zaak stortte. ‘We hadden geluk dat ze allebei jong en vrijgezel waren en dagen van zestien tot achttien uur konden maken, zeven dagen per week, maanden achter elkaar’, schreef Katharine Graham, destijds de legendarische uitgever van The Washington Post, in haar memoires Persoonlijke geschiedenis.
In vier maanden tijd had ‘Woodstein’ met meer dan duizend mensen contact opgenomen, onder wie ‘Deep Throat’, de cruciale anonieme bron met wie Woodward afsprak in een parkeergarage. Pas in 2005 maakte Mark Felt, voormalig onderdirecteur van de FBI, zich kenbaar als Deep Throat, een bijnaam waar hij als religieuze man overigens uiterst ongelukkig over was. Een medewerker van The Washington Post had hem vernoemd naar de gelijknamige, beroemde pornofilm omdat Felt de informatie op deep background-basis had verschaft.
De gevolgen van All the President’s Men en de verfilming daarvan in 1976 waren enorm. Onderzoeksjournalistiek – het dagenlang doorspitten van documenten en het vaak vruchteloos kloppen op deuren – werd ineens glamoureus. ‘Follow the money’, een aansporing van Deep Throat die in de film te horen is – maar in werkelijkheid niet door hem in die bewoordingen is gezegd – werd een gevleugeld adagium voor journalisten. ‘Gate’ werd een synoniem voor schandaal.
In de jaren zeventig voerde Woodwards krant een publiciteitscampagne voor personeelsadvertenties met de tekst ‘I got my job through The Washington Post’ – en daarnaast een foto van Gerald Ford, Nixons opvolger.
Over de rol die Bernstein en hij hebben gespeeld, blijft Woodward bescheiden. ‘Wij hebben Nixon niet ten val gebracht, dat heeft hij zelf gedaan’, zegt hij. ‘Carl en ik hebben een aantal verhalen gepubliceerd op basis waarvan officiële onderzoekers aan de slag zijn gegaan. Niet wij, maar zij hebben uiteindelijk Nixons misdaden aan het licht gebracht. Zij hebben iedereen ondervraagd, onder wie een onbekende medewerker van het Witte Huis, Alexander Butterfield. En hij was net degene die in opdracht van Nixon geheime opnameapparatuur in het Witte Huis had geïnstalleerd.
‘Ik weet nog dat ik op zaterdagavond om 9 uur het nieuws hoorde dat alle gesprekken van Nixon waren opgenomen. Ik vertelde dat toen aan mijn hoofdredacteur, Ben Bradlee, maar hij vond het niet zo’n spannend verhaal. Hij gaf het een 7,5. De maandag daarop verklaarde Butterfield tijdens een dramatisch verhoor dat al die gesprekken, waarvan we al vermoedden dat die de doofpotaffaire aan het licht zou brengen, openbaar konden worden als het Hooggerechtshof daar toestemming voor zou geven. Ik herinner me die dag als weinig andere. Ineens drong in Washington het besef door dat er iets te gebeuren stond. Ook bij Bradlee, die langskwam bij mijn bureau en zei: ‘Oké, het is beter dan een 7,5.’’
Uw carrière begon met misschien wel het invloedrijkste verhaal uit de journalistieke geschiedenis. Heeft u dat ook weleens als een vloek gezien, omdat het daarna nooit meer zo spannend zou worden?
‘Nee hoor, mijn baan is altijd interessant gebleven, omdat ik me richt op het centrum van de macht. En in de Verenigde Staten is dat de president, die in de loop der jaren alleen maar meer een magneet voor macht en publiciteit is geworden. Als er iets aan de hand is met een rockster, krijgt het Witte Huis de vraag wat de president daarvan vindt.’
De film All the President’s Men schetst, met al het geroddel en gerook, een romantisch beeld van de journalistiek. ‘Hoe zou een krantenfilm er vandaag de dag uitzien?’, vroeg een journalist zich vorig jaar af. ‘Een groep individuen in hun appartement, omringd door trieste kamerplanten, zittend achter Slack?’ Deelt u zijn nostalgische gevoel?
‘Ik zou dolgraag in deze periode 30 zijn, in plaats van 81. Luister, het is wat het is. Het heeft geen enkele zin om te jammeren en te zeggen: ‘Ach, wat zou het toch geweldig zijn als het weer zo en zo is.’’
Maakt u bij uw verslaggeving gebruik van nieuwe technieken, zoals AI?
‘Nee. Er is één techniek: het vinden van mensen, documenten en gegevens en die vervolgens als een puzzel in elkaar leggen. Dat kost weken, maanden, soms jaren. Het belangrijkste is geduld. En als een oude man van 81 ben ik hopelijk veel geduldiger dan toen ik 37 was, want dat is een godvergeten lange tijd geleden.
‘De aanpak van mijn collega-schrijver Robert Caro, ook in de 80, is: turn every page. Die van mij is: knock on every door. Praat met iedereen. Bel. Ga terug. Zet door. Stop niet.’
Robert Gates, voormalig CIA-directeur en minister van Defensie, omschreef in 2014 uw vermogen om mensen te laten praten over zaken waar ze niet over zouden moeten praten als ‘simpelweg buitengewoon en misschien zelfs uniek’. Hoe krijgt u dat voor elkaar?
‘Dat is helemaal geen bijzondere eigenschap of zo, ook dat heeft met geduld te maken. Ongeduld verpest veel interviews. Interviews moet je rekken. Met Trump heb ik in totaal negen uur gepraat, tijdens negentien interviews.’
Gaat u ook verslag doen van zijn komende presidentschap? Of gaat u met pensioen?
‘Wie zal het zeggen? Ik weet het niet, ik bekijk het dag per dag. Ik ben oud, Claire is jong.
‘Op dit moment houden we ons bezig met de promotie van War, omdat het een blik werpt op de wereld van Joe Biden en Donald Trump. In dit boek staat veel over het mogelijke gebruik van kernwapens, dat nog wel even actueel zal blijven.
‘Poetin dreigt daarmee. Ik heb in het boek een scène waarin Lloyd Austin, de Amerikaanse minister van Defensie, belt met zijn Russische collega Sergej Sjojgoe. Dit is een dramatisch moment in oktober 2022 dat lang bij het grote publiek onbekend is gebleven. ‘We weten dat jullie het gebruik van tactische nucleaire wapens in Oekraïne overwegen’, zegt Austin tegen hem. ‘Doe dat niet’, vervolgt hij, ‘je komt terecht op een hellend vlak.’’
‘Austin waarschuwt Sjojgoe dat het kan eindigen in een confrontatie tussen Rusland en de Verenigde Staten die voor beide levensbedreigende gevolgen kan hebben. Sjojgoe vat het persoonlijk op en zegt dat hij er niet van houdt om bedreigd te worden. Austin spreekt daarop een van de belangrijkste zinnen uit het boek – en in de geschiedenis – uit. Hij zegt: ‘Meneer de minister, ik ben de leider van het machtigste leger in de geschiedenis van de wereld. Ik doe niet aan dreigementen.’
‘Ik hoop dat die uitspraak tijdens het presidentschap van Trump op de muur van het Oval Office komt te hangen. Als herinnering aan hoe je Poetin afschrikt.’
Bob Woodward: War; Simon & Schuster; 448 pagina’s; € 21,99.
26 maart 1943Geboren in Geneva, Illinois.
1961Studeert geschiedenis en Engelse literatuur aan Yale.
1965Dient in de marine.
1971Begint bij The Washington Post.
1972Publiceert eerste verhalen over de inbraak in het Watergate-complex.
1974Boek All the President’s Men, met Carl Bernstein.
1976Vertolkt door Robert Redford in gelijknamige film.
1994-1996Twee boeken over presidentschap Bill Clinton.
1999Vertolkt door Will Ferrell in de komedie Dick.
2002-2008Vier boeken over George W. Bush.
2010-2012Twee boeken over Barack Obama.
2018-2021Drie boeken over Donald Trump.
2023The Trump Tapes, audioboek met twintig interviews.
2024War.
In een eerdere versie stond ‘senatoren’ waar ‘congresleden’ had moeten staan.
Geselecteerd door de redactie
Source: Volkskrant