Er wordt dit jaar wederom geen kerst gevierd in het Heilige Land, waar de inwoners rouwen om de oorlog in Gaza. In Bethlehem op de bezette Westelijke Jordaanoever, waar de meeste inwoners van het toerisme leven, gaat het licht uit.
is buitenlandredacteur van de Volkskrant. Ze schrijft over Israël, het Midden-Oosten en België.
Zodra Ramsey Joha zijn koffie heeft gedronken, zijn sigaret heeft uitgedrukt en zijn vrouw heeft gebeld om te vragen of ze een beetje wil opschieten met de boodschappen, sluit de 65-jarige zijn ogen. Hij wil vertellen hoe het er hier in Bethlehem normaal gesproken uitziet, en ‘dan zie ik het weer even voor me’.
Nog niet zo heel erg lang geleden, zegt Joha, was het altijd druk op dit terras in het centrum van de stad. Dan klonk er geroezemoes – toeterende auto’s, gestommel van voeten die uit een touringcar stappen, de stem van winkeliers die toeristen hun zaak proberen binnen te lokken.
Het terras, zijn terras, want Joha is de eigenaar van dit restaurant, kijkt uit op het Manger-plein (het ‘Kribbe’-plein), waar in december eigenlijk een enorme kerstboom hoort te staan. Er was ook altijd een lange rij van toeristen, die soms wel twee uur moesten wachten om de Geboortekerk te kunnen zien, die is gebouwd op de plek waar Jezus Christus zou zijn geboren. ‘En in de straten om ons heen’, vertelt Joha, ‘in al die steegjes en op de trappen van witte steen, zouden mensen staan te dringen bij de winkeltjes. Boven hun hoofden zou kerstmuziek klinken, en zouden talloze lichtjes schommelen.’
Joha opent zijn ogen. ‘Maar nu is het donker in Bethlehem’, zegt hij. ‘De stad is leeg, en de inwoners zijn gebroken.’
Er wordt dit jaar weer geen kerst gevierd in het Heilige Land, waar de inwoners rouwen om de oorlog in Gaza, die al aan bijna 50 duizend mensen het leven heeft gekost. De stad ligt op de bezette Westelijke Jordaanoever en wordt bevolkt door Palestijnen – die zowel christelijk als islamitisch zijn – en de meeste inwoners leven hier van het toerisme.
December is voor deze sector de belangrijkste maand van het jaar. En normaal gesproken komt de viering tot een hoogtepunt op kerstavond, met een processie door de stad en een mis in de kerk van St. Catherina. Plaatsen zijn meestal maanden van tevoren uitverkocht, maar dit jaar wordt er niet eens een reserveringssysteem gehanteerd.
De meeste winkels rond het plein zijn gesloten: lichten uit, luiken naar beneden. Door de glazen pui van hotel Al-Sultan is de receptie te zien. Stoelen staan ondersteboven op de tafels en een dikke laag stof bedekt de zwarte stenen vloer. Ook restaurant St. George van Joha is leeg. Sinds de aanval van Hamas, vorig jaar op 7 oktober, zijn er bijna geen toeristen meer naar Bethlehem gekomen, vertelt hij. ‘Ik kom hier zelf nog elke dag, en zet de deuren open om wat frisse lucht binnen te laten. Een paar uur later ga ik weer naar huis.’
Het is zwaar, vertelt Joha. Veel inwoners hebben familie of vrienden in Gaza, en anderen voelen zich als Palestijn diep met hen verbonden. ‘Al die dood, al dat lijden drukt op de schouders van onze inwoners. Daarnaast is er de economische pijn. Bijna iedereen hier is afhankelijk van het toerisme. We hebben restaurants, hotels en winkels of we zijn gids, maar we hebben geen klanten.’ De Palestijn schudt zijn hoofd. ‘Er is hier niets meer.’
Om die reden doen steeds meer inwoners van Bethlehem ook thuis voor de laatste keer het licht uit. ‘Mensen vertrekken’, vertelt Joha. ‘Als ze de kans krijgen, emigreren ze naar het buitenland. Zeker de christenen hebben een redelijk internationaal netwerk: zij gaan naar de VS, Griekenland, Cyprus of Georgië en proberen daar opnieuw te beginnen.’
Christelijke gemeenschappen slinken al decennialang in het Midden-Oosten, en de Westelijke Jordaanoever is zeker geen uitzondering. In 1947, het jaar voordat de staat Israël werd uitgeroepen, toen het gebied nog werd bestuurd door de Britten, was 85 procent van de inwoners van Bethlehem christelijk. Volgens de laatste volkstelling die is gehouden (in 2017) woonden er 215.514 mensen in de gemeente, onder wie 23 duizend christenen – wat dus neerkomt op grofweg 10 procent.
Munther Isaac, priester bij de Evangelisch Lutherse kerk, ziet hetzelfde gebeuren: inwoners die voorgoed hun koffers pakken zodra zij de kans krijgen. ‘Er is geen werk, er zijn geen toeristen en de onderdrukking door de Israëlische bezettingsmacht wordt steeds groter.’ Dat laatste is volgens Isaac de belangrijkste reden voor vertrek. ‘Mensen zijn bang. Inwoners vrezen dat wat er nu in Gaza gebeurt, ons op de Westoever ook gaat overkomen.’
In een kerk in een buitenwijk van de stad legt de Palestijnse Isaac kalm uit dat ultrarechtse Israëlische politici die nu deel uitmaken van de regering, heel duidelijk zijn over hun plannen met dit gebied. ‘Ze willen het annexeren. En we zien in Gaza hoe de wereld reageert als Israël zijn doel met geweld dichterbij wil brengen. Dus ja, mensen hier zijn bang dat zij de volgende zijn.’
Om de pijn van de Palestijnen te verbeelden, besloot Isaac vorig jaar om geen gewone kerststal in zijn kerk op te tuigen, maar een kribbe in het puin te plaatsen, met daarin het kindje Jezus. ‘Dit is hoe Kerstmis er op de geboorteplek van Jezus uitziet’, vertelt hij. ‘Met huizen die worden platgebombardeerd en kinderen die onder het puin vandaan worden getrokken.’
Hij is even stil, en zegt dan: ‘Het heeft internationaal veel aandacht gekregen, maar helaas is de situatie een jaar later nog steeds hetzelfde. En dus ligt onze Jezus ook deze kerst nog tussen de brokstukken.’
Het steekt de priester dat uitgerekend christenen in de westerse wereld pal achter Israël blijven staan. Dat verbond bestaat al jaren. In het verleden bekeek Israël de evangelische christenen met argwaan, maar premier Benjamin Netanyahu zag hoe waardevol deze groep voor hem kon zijn. Zij geloven dat de wederkomst van de Messias wordt bespoedigd als het Joodse volk weer in het Bijbelse land woont, dus terwijl een deel van de wereld (nog voor de oorlog in Gaza) schande sprak van de bezetting en het nederzettingenbeleid, moedigden evangelische christenen dat juist van harte aan.
‘Zij sluiten de ogen als Palestijnse christenen daardoor worden vertrapt’, zegt Isaac bitter. ‘Jezus is hier geboren, in deze stad. En de Bijbel is hier geschreven, in deze regio. Maar toch lijken westerse christenen hun Arabische geloofsgenoten niet voor vol aan te zien.’
En het zijn niet alleen de Amerikaanse evangelische christenen, onderstreept Isaac, zittend in een kerk waar een blonde Jezus in de glas-in-loodramen staat afgebeeld. ‘Het zijn ook de progressieve Europese christelijke politieke partijen die geen kwaad woord over Israël willen horen. Ze zeggen op te komen voor de onderdrukten en te strijden voor een rechtvaardige wereld, maar laten ons in de steek.’
In een lege zijstraat, pal naast de Geboortekerk, staat Rony Tabash buiten zijn winkel te wachten op klanten die niet komen. Souvenirs (kerststallen gemaakt van olijfbomenhout, afbeeldingen van Maria in parelmoer en handgeschilderde iconen) vangen stof. ‘Hoeveel klanten ik deze maand heb gehad? U wilt het eerlijke antwoord?’ Tabash glimlacht. ‘Twee. En een van hen heeft daadwerkelijk iets gekocht.’
Hij weigert vooralsnog zijn deuren te sluiten: zijn grootvader is deze winkel in 1927 begonnen en hij kan het niet over zijn hart verkrijgen om degene te zijn die daar nu een streep door zet. ‘Het doet te veel pijn’, zegt hij. ‘We zijn er zo trots op om op deze plek te mogen wonen en werken. Maar we hebben vrede nodig.’
Ook hij snapt dat steeds meer mensen uit Bethlehem vertrekken, want wat voor een leven hebben mensen hier eigenlijk? ‘Maar die emigratie verandert het karakter van de stad’, verzucht hij. ‘De christenen zijn de stenen waarop deze stad is gebouwd; Christus zelf is hier geboren! Kunt u het zich voorstellen? Bethlehem zonder christenen?’
Elke ochtend neemt Tabash zijn vader mee naar de winkel, en elke dag bidden zij voor een gewoon leven. ‘Maar zonder pelgrims zal deze stad sterven’, zegt hij verdrietig. ‘Het licht gaat langzaam uit in Bethlehem.’
Geselecteerd door de redactie
Lees hier alle artikelen over dit thema
Source: Volkskrant