Na de alarmistische toespraak van Navo-chef Rutte kwam er een run op zogenoemde prepshops. Dat ging ten tijde van de Koude Oorlog wel even anders.
schrijft over geschiedenis voor de Volkskrant en recenseert non-fictie.
Tijdens de bange jaren van de Koude Oorlog werden de Nederlanders aanhoudend bestookt met waarschuwingen voor de dreiging die uitging van de Russen, en met wenken voor lijfsbehoud als het onverhoopt toch zou misgaan. Met dit oogmerk werd in 1952 de Bescherming Bevolking (BB) in het leven geroepen: een op militaire leest geschoeide organisatie van vrijwilligers die in geval van oorlog (of andere calamiteit) hulp aan getroffen burgers zou moeten bieden.
In de rubriek Toen duiken historici en specialisten van de Volkskrant in het verleden om de actualiteit beter te kunnen begrijpen.
Nooit heeft de BB – die in 1986 geruisloos verdween – haar bestaansrecht moeten bewijzen, maar bij leven werd zij daartoe ook niet in staat geacht. Van de 230 duizend vrijwilligers die voor het adequaat functioneren van de BB noodzakelijk zouden zijn, hebben zich nooit meer dan 123 duizend gemeld. Uit arren moede werden ook afgekeurde dienstplichtigen bij de BB ingelijfd.
Voor de regering genoot de burgerbescherming geen prioriteit: in de rijksbegroting van 1960 trok ze er 50 miljoen gulden voor uit, in de wetenschap dat voor een ‘geloofwaardige civiele verdediging’ bijna het drievoudige bedrag benodigd was.
Nu, ruim zestig jaar later, lijkt Nederland meer rekening te houden met een verwoestende oorlog dan in het holst van de Koude Oorlog. Dat zou kunnen worden opgemaakt uit de omzetstijging van de zogenoemde prepshops – leveranciers van overlevingspakketten voor noodsituaties – en uit de alarmistische speech van Mark Rutte als secretaris-generaal van de Navo. Daarin spoorde hij de Europeanen aan ‘om op een oorlogsmentaliteit over te gaan’. Bij de uitbreiding van de Navo is de vroegere demarcatielijn weliswaar vele honderden kilometers naar het oosten verlegd, op de gevoelde dreiging lijkt dit geen invloed te hebben.
Martiale voorlichtingsfilms ten spijt, is de BB nooit erg serieus genomen. In 1964 stelde de Groningse socioloog P. Valkenburgh in zijn proefschrift Mensen in de Koude Oorlog vast dat 93,5 procent van de Nederlanders de in brochurevorm verstrekte Wenken voor de bescherming van uw gezin en uzelf naast zich had neergelegd. Hoe gezagsgetrouw de Nederlander destijds ook heette te zijn.
Het probleem van de BB was niet dat de Nederlanders destijds de oorlogsdreiging miskenden, maar dat de BB uitvoering moest geven aan een onmogelijke opdracht, betoogde historicus Bart van der Boom in het in 2000 verschenen boek Atoomgevaar? Dan zeker BB. Enerzijds hamerde de BB op de allesvernietigende kracht van een atoomoorlog, anderzijds deed ze een beroep op de bereidheid van de Nederlanders om die oorlog desondanks te voeren met de suggestie dat het allemaal ook best zou kunnen meevallen.
Zo betoogde het hoofd van het medisch-biologische laboratorium van de TNO in 1955 op een congres van de BB ‘dat radioactieve straling geen geheimzinnige belager van de mens meer is’. De wetenschap zou beschikken over ‘mogelijkheden tot bescherming en genezing’.
Dat was ook de teneur van de brochures en de films waarmee de BB de burgerbevolking voorbereidde op een nucleaire confrontatie. Het devies was: bij een felle lichtflits op de grond gaan liggen en het lichaam zo goed mogelijk bedekken, en pas in actie komen als de ontsmettingsdienst van de BB is gearriveerd om de stoep schoon te spuiten.
De BB moest, kortom, zowel alarm slaan als de ernst van een atoomoorlog relativeren. En dat alles voor een koopje. Het publiek had vermoedelijk wel in de gaten dat de BB er voor de bühne was. Voor de illusie van weerbaarheid en zelfredzaamheid die naar binnen en naar buiten (het Oostblok) moest worden gewekt. Tot frustratie van de vrijwilligers die zich, in goedkope blauwe uniformen, inzetten voor de goede zaak, wekte de BB uiteindelijk vooral lachlust en spotzucht. Alleen al vanwege de goedkope blauwe uniformen en de oude Britse legerhelmen van de vrijwilligers.
Ook Harry Mulisch, doorgaans geen lachebekje, amuseerde zich kostelijk over de burgerwacht. In het schotschrift Wenken voor de bescherming van uw gezin en uzelf, tijdens de jongste dag parodieerde hij de bijna gelijknamige brochure van de BB. Onder godvrezende landgenoten wekte hij er veel misnoegen mee. Niet vanwege het ridiculiseren van de Burgerbescherming, maar vanwege zijn vrijmoedige verwijzingen naar het apocalyptische Bijbelboek Openbaring.
Geselecteerd door de redactie
Source: Volkskrant