De Nederlandse supermarktketen Spar is heimelijk gebruikt om de strenge sancties tegen het Iraanse regime te omzeilen. Uit honderden documenten blijkt dat dubieuze transacties plaatsvonden onder de licentie van Spar Iran. Zelfs leden van de beruchte Iraanse Revolutionaire Garde zijn betrokken.
Met een grote grijns loopt Frank Mollen, de Nederlandse ambassadeur in Iran, op 4 augustus 2022 door de gangpaden van supermarkt Spar in Teheran. Zojuist is hij in een zwarte Lexus met Nederlandse vlag afgezet. Geflankeerd door een supermarktdirecteur en diverse mannen houdt Mollen halt bij de kaasafdeling en zet zijn tanden in een lokaal geproduceerd exemplaar met truffelsmaak.
Iran lijdt op dat moment stevig onder westerse sancties die de economie ernstig verzwakken. Des te bijzonderder is het dat een Nederlands supermarktmerk al vier winkels heeft in de hoofdstad en kansen ziet op uitbreiding in de Islamitische Republiek. Het bezoek van ambassadeur Mollen, geïnitieerd door de ambassade, onderstreept dat. De supermarktdirecteur heeft er een groot feest van gemaakt, inclusief fotomoment om 10:55 uur en lunch.
Dat er ook flinke risico’s verbonden zijn aan ondernemen in het land, waar overheidsbemoeienis altijd op de loer ligt, komt die dag niet ter sprake. ‘Thank you #SPARinIran’, twittert Mollen vlak na de rondleiding. Hij noemt het bezoek ‘een geweldige ervaring’. Bij een foto van de kaasafdeling schrijft hij: ‘En waar Nederlanders zijn, is kaas.’
Mollen is tijdens het vrolijke bezoek niet verteld dat de Nederlandse supermarktketen heimelijk wordt gebruikt om de strenge sancties tegen het Iraanse regime te omzeilen. Uit honderden documenten die door een klokkenluider met de Volkskrant zijn gedeeld – waaronder interne mails, rekeningafschriften, zakelijke visa en bedrijfsplannen – blijkt dat al voor het bezoek van de Nederlandse ambassadeur dubieuze transacties plaatsvonden onder de licentie van Spar Iran. Daarbij zijn zelfs leden betrokken van de beruchte Iraanse Revolutionaire Garde, verantwoordelijk voor mensenrechtenschendingen.
Nu, ruim twee jaar later, heeft Spar International besloten het Iraanse project te stoppen. Na vragen van de Volkskrant is de licentie voor Spar Iran ingetrokken.
*
In Nederland is Spar vooral bekend als buurtsuper, met ruim vierhonderd relatief kleine vestigingen in woonbuurten, recreatiegebieden, bij tankstations en op universiteitscampussen. Het rode logo met witte letters en een groene dennenboom roept herkenning op, vooral omdat de winkels niet weg te denken zijn bij campings en vakantieparken. Maar het marktaandeel van Spar is klein: minder dan 2 procent.
Internationaal is dat een heel ander verhaal. Het Nederlandse bedrijf, met hoofdkantoor op het Rokin in Amsterdam, heeft naar eigen zeggen bijna veertienduizend winkels in 48 landen op vier continenten. Daarmee is het wereldwijd een van de grootste spelers in de supermarktbranche.
Dat succes begon in 1932, toen in Nederland een samenwerkingsverband van kruideniers werd opgericht onder naam van DE SPAR: Door Eendrachtig Samenwerken Profiteren Allen Regelmatig. Ondernemers die een licentie verkregen bleven zelfstandig, maar profiteerden van de uitstraling van het moederbedrijf.
Zo werkt het businessmodel nog steeds. In sommige landen, zoals Zuid-Afrika, Oostenrijk en Groot-Brittannië, zijn zoveel winkels dat de nationale Spar-ondernemingen miljardenbedrijven zijn geworden. Zo kende het Verenigd Koninkrijk in 2019 twee keer zoveel Spar-filialen als vestigingen van McDonald’s.
Helemaal vreemd is het dus niet dat in 2017 een klein Oostenrijks bedrijf, Blue River, bij Spar International aanklopt om de licentie voor Iran te verkrijgen. Op papier leidt een Oostenrijker met een zakelijk verleden in de hotelwereld de onderneming, maar op de achtergrond is een Iraans echtpaar als ‘adviesraad’ aan het bedrijf verbonden. Wat hun motief is voor het opzetten van Spar in Iran, is onduidelijk.
In een vergunningaanvraag aan een Iraans overheidsorgaan schrijft Blue River goede commerciële mogelijkheden te zien in de Islamitische Republiek. ‘We geloven dat de sterke Iraanse detailhandel er klaar voor is om moderner te worden.’ Blue River wil niet alleen in diverse Iraanse steden Spar-winkels openen – het bedrijf denkt aan 29 grote supermarkten – maar ook lokale retailers ondersteunen en distributiecentra opzetten, evenals een eigen Spar Academy. Voor de licentie zal het bedrijf per kwartaal 100 duizend euro betalen aan Spar International in Amsterdam.
Zakendoen met Iran is gecompliceerd, al waren de sancties ten tijde van de licentieaanvraag van Spar minder streng dan nu. De komst van de Amerikaanse president Donald Trump verergerde de situatie voor Iran. In 2018 stapte hij uit het nucleair akkoord met het land en kondigde strengere sancties aan. De Europese Unie en Nederland volgden niet direct, maar legden uiteindelijk ook strengere sancties op vanwege de Iraanse steun aan terroristische groeperingen zoals Hezbollah en de weigering om volledige openheid te geven over het nucleaire programma.
Iraanse banken zijn afgesloten van het internationale betaalsysteem. Het elitekorps de Revolutionaire Garde, verantwoordelijk voor het bloedige neerslaan van protesten en het doodschieten van burgers, is het zwaarst gesanctioneerd. Handeldrijven met hen is verboden, evenals met bedrijven die relaties onderhouden met de Garde. Medicijnen en voedsel zijn uitgezonderd van het strikte sanctieregime.
Een vertegenwoordiger van Blue River die in Iran aan de slag gaat om de eerste winkels te openen, reist regelmatig met een tas vol bankbiljetten en douaneformulieren naar Teheran. Daar zet hij de tientallen duizenden euro’s op een lokale rekening om leveranciers en medewerkers in het land te kunnen betalen. Na een aanloopperiode openen in 2020 de eerste vier kleine Spar-winkels in Teheran. De omzet zal uiteindelijk oplopen naar 1,3 miljoen euro, lang niet voldoende om uit de kosten te zijn, maar het is een aardige start.
De kleine onderneming bestelt ondertussen, blijkt uit een intern overzicht uit 2021, opvallend veel westerse apparatuur. Omdat die via Oostenrijk wordt aangeschaft en als eindbestemming een voedselbedrijf in Iran heeft, gaan er bij banken en Europese overheden geen alarmbellen af. Onder meer servers van het Amerikaanse HP worden bijvoorbeeld besteld, normaal bedoeld voor moderne datacentra, net als twintig beeldtelefoons van Polycom en vele tientallen opslagapparaten en laptops. ‘Als kleine supermarktketen heb je dat soort apparatuur absoluut niet nodig’, zegt de Nederlandse beveiligingsdeskundige Matthijs Koot.
Ook reizen tussen 2019 en 2022 onder de noemer van Spar Iran familieleden van gesanctioneerde Iraanse functionarissen naar Oostenrijk, blijkt uit visa die in het bezit zijn van de Volkskrant. Deze personen mogen reizen, mits het doel helder is. Wel geldt het advies om extra waakzaam te zijn bij personen die dicht bij het regime staan. Het risico bestaat dat zij in Europa betrokken zijn bij ondermijnende activiteiten. Westerse veiligheidsdiensten waarschuwen hier specifiek voor.
Een voormalig persoonlijk adviseur van president Ali Rafsanjani krijgt een Schengenvisum via Spar Iran. Net als de zoon van een telecomtopman die een hoge functie bekleedde binnen de Revolutionaire Garde. De dochter van een belangrijke politiefunctionaris. En ook Mohammad Hossein Montazeri, zoon van de huidige president van het Iraanse Hooggerechtshof, krijgt een visum voor het Schengengebied.
Volgens Blue River, dat de visa namens Spar Iran regelt en ook zorgt voor bankpassen op naam van het bedrijf, zijn de uitgenodigde personen allemaal actief voor de supermarktketen. Een ingewijde, die jaren voor het bedrijf werkte, weerspreekt dat stellig: ‘Ze hebben geen enkele zakelijke relatie tot Spar. Het regelen van visa is een gunst voor het Iraanse regime en het bewijs dat fracties in de hoogste Iraanse kringen het Spar-project misbruiken.’
Sommige Iraniërs die met het visum naar Wenen komen, zoals de dochter van de politiefunctionaris, reizen vervolgens verder binnen Europa. De vrouw bezoekt volgens een goed ingevoerde bron onder meer Parijs, waar ze ontmoetingen heeft met potentiële kopers van Iraanse petrochemische producten.
Op 9 mei 2022, drie maanden voor het bezoek van de Nederlandse ambassadeur aan de Spar-winkel in Teheran, ontvangt de Iraanse adviseur van Blue River een speciaal verzoek. Alireza Pourranjbar, zoon van een voormalige topman van de Revolutionaire Garde die verantwoordelijk was voor hardware en nog steeds zeer invloedrijk is in de Iraanse telecomsector, neemt contact op. Of Blue River hem een gunst kan verlenen.
Zijn vader is bezig met een project rond datacentra voor mobiele providers en banken, en is op zoek naar duizend computerservers, staat in een WhatsApp-bericht dat is ingezien door de Volkskrant. De Japanse apparaten kan Iran niet zomaar importeren. ‘Mijn vader en ik zijn beschikbaar voor een gesprek’, schrijft Pourranjbar.
De deal heeft een waarde van 150 miljoen euro. Een forse investering voor een klein bedrijf. Desondanks staat de Iraanse adviseur ervoor open. ‘Met plezier zou ik dat doen.’ Blue River zal zich voordoen als importeur van Fujitsu-apparatuur en Spar Iran zal formeel de eindbestemming zijn. Hoewel Blue River zich enkele weken later inderdaad bij Fujitsu als inkoper registreert, lijkt de deal niet te zijn doorgegaan.
Daarmee stoppen de pogingen westerse sancties te omzeilen niet. Blue River introduceert op zeker moment Spar-Pay, later S-Pay geheten. Iraniërs in het Westen kunnen via een website krediet kopen dat hun familieleden in Spar-winkels in Iran vervolgens kunnen besteden. Direct geld overmaken vanuit het Westen naar Iran is vanwege de sancties zo goed als onmogelijk. Dit soort vouchers zijn wel toegestaan, mits het tegoed niet omgezet kan worden in contant geld. ‘Je familie en vrienden thuis steunen in slechts enkele muisklikken’, vermeldt de website van Blue River over S-Pay. ‘Contactloos en zonder contant geld.’
Maar een intern document uit 2022 toont dat Blue River ook manieren zoekt om toch via S-Pay contant geld in Iran te krijgen. In een mail aan Middle East Bank schrijft de directeur dat hij de mogelijkheden bekijkt om vouchers bij bankvestigingen in Iran te laten inwisselen zodat ‘klanten direct toegang hebben tot hun tegoeden’. Dit kan zowel ‘voordelig’ zijn voor Blue River als voor Middle East Bank, stelt hij. Het bedrijf suggereert eveneens om het compliance team van de Iraanse bank in Europa een ‘beperkte’ presentatie over het plan te laten zien.
De directe invloed van het Iraanse regime op Spar Iran blijkt in oktober 2022 als een directeur van het bedrijf uit onvrede over het project opstapt. Blue River benoemt Mozaffar Pourranjbar blijkens een intern document tot zijn vervanger – de man met een lange carrière binnen de Revolutionaire Garde die nog steeds zeer invloedrijk is en eerder probeerde duizend computerservers via Spar Iran te kopen. Hij wordt de ‘officiële vertegenwoordiger’ van Blue River in Iran voor het Spar-project.
*
De succesvolle Spar-formule – individuele ondernemers die in vrijheid kunnen profiteren van de naam van het bedrijf – kent risico’s. Doordat Spar International weinig bemoeienis heeft met de dagelijkse gang van zaken bij nationale licentiehouders – het bedrijf verstrekt zo nodig ‘advies’ – is er beperkte controle. En dat terwijl eventuele misstanden negatief afstralen op het internationale merk Spar.
Dat probleem wordt zichtbaar op 24 oktober 2023. In de mailbox van directeur Tobias Wasmuth van Spar International landt een bericht van een klokkenluider, getiteld ‘Urgent en vertrouwelijk rapport aangaande Spar Iran operaties’.
‘Het is cruciaal dat u de ernst van de informatie uit dit document begrijpt’, staat in de mail, ‘aangezien het niet alleen betrekking heeft op de geloofwaardigheid en integriteit van het merk Spar, maar ook op bredere zorgen over het publieke belang, veiligheid en beveiliging’.
De klokkenluider schrijft over ‘onvoorzichtig zakelijk gedrag’ dat gericht zou zijn op ‘het kapitaliseren van de internationale reputatie van het merk Spar om zo de sancties te omzeilen en potentiële mazen in de wet uit te buiten’.
Als voorbeeld noemt hij de Europese zakenvisa voor mensen die niks met Spar te maken hebben, de poging tot aanschaf van een groot aantal servers en het illegale karakter van S-Pay. Hij vraagt Spar International om een ‘onafhankelijk onderzoek’.
Ondanks de ernstige beschuldigingen – en een leesbevestiging vanuit de mail van directeur Wasmuth enkele weken later, in het bezit van de Volkskrant – blijft een reactie vanuit Spar International uit. Die volgt evenmin nadat de klokkenluider zijn melding aan diverse directieleden heeft gestuurd. ‘Vanwege het uitblijven van adequate actie van Spar International zien we geen andere mogelijkheid dan onze bevindingen publiek te maken’, mailt de klokkenluider drie maanden na de eerste melding.
Dat dreigement levert een reactie op, maar Spar schrijft daarin geen reden tot onderzoek te zien. Volgens het Nederlandse bedrijf bevat de melding ‘alleen algemene en kale uitspraken over vermeend wangedrag’ en is er daarmee ‘onvoldoende grond voor verdere actie’. Zonder de klokkenluider uit te nodigen voor een gesprek, of de kans te geven zijn beschuldigingen toe te lichten, plaatst het bedrijf de melding in het kader van ‘een zakelijk conflict’ binnen het management van Blue River waarin ‘Spar International geen rol heeft’.
‘Wij verzoeken u daarom af te zien van verdere verspreiding van deze informatie (..)’, aldus Spar International. Nadat de klokkenluider nog een keer expliciet heeft gewezen op het veiligheidsrisico dat de situatie oplevert, vraagt Spar International alsnog om aanvullend bewijs.
In de daaropvolgende maanden ontvangt directielid David Moore tientallen documenten die de misstanden ondersteunen. Moore bedankt de afzender uitgebreid, noemt de documenten ‘interessant en intrigerend’, en geeft aan dat Spar International erop zal terugkomen. Ook schrijft hij dat Spar International nu ruim is voorzien van bewijsmateriaal. Maar de klokkenluider krijgt niets meer per e-mail vanuit Spar International te horen en zoekt daarop in het najaar van 2024 contact met de Oostenrijkse krant Der Standard en later de Volkskrant.
Pas vorige week, na vragen van beide media, laat Spar International weten de licentie voor Spar Iran te hebben ingetrokken. Het bedrijf zegt al in december 2023 een internationaal consultancykantoor opdracht te hebben gegeven een gedetailleerd onderzoek te doen ‘naar entiteiten en individuen in de EU en in Iran’. Om welke consultant het gaat, wil Spar vanwege ‘vertrouwelijkheid’ niet zeggen. Hoe het bedrijf de inzet van dit kantoor in 2023 rijmt met de mededeling aan de klokkenluider in januari 2024 dat er ‘onvoldoende grond’ is voor onderzoek bij Blue River, verklaart Spar International niet.
‘Hoewel het daaropvolgende onderzoek geen schending van de sancties of personen van belang in internationale sanctie databases opleverde, werden wel mogelijke onregelmatigheden geïdentificeerd die opheldering behoefden’, aldus het bedrijf in een reactie aan deze krant. ‘Vervolgens werd een aantal schendingen van de licentieovereenkomst geconstateerd. Als gevolg daarvan heeft Spar International de licentieovereenkomst met Blue River Retail voor Iran beëindigd.’
Spar International stelt het voucherplan van Blue River, onder de naam Spar-pay of S-pay, ‘botweg meteen te hebben afgewezen’.
Blue River reageerde niet op herhaaldelijke verzoeken om een reactie. Het ministerie van Buitenlandse Zaken zegt pas onlangs over de misstanden bij Spar Iran te hebben gehoord. Een woordvoerder wil daar geen verdere toelichting op geven en zegt niet in te kunnen gaan op ‘individuele gevallen’. Wel zegt het ministerie dat bedrijven die willen ondernemen in Iran ‘worden gewezen op de geldende sanctieregelgeving’.
Geselecteerd door de redactie
Source: Volkskrant